Για την ευζωία με επάρκεια!

Πώς μπορούμε να λύσουμε τα πιεστικά προβλήματα του σήμερα, μετά τον εγκλεισμό λόγω πανδημίας; Επιστρέφοντας στην «κανονικότητα» της προ Κορόνα-εποχής και στο μοντέλο «ανάπτυξης» και «ευημερίας», που μας πρότειναν οι συμβατικοί οικονομολόγοι και οι πολιτικές των κυβερνήσεων του «αναπτυγμένου κόσμου;

 Μήπως η αληθινή ευημερία για το μέλλον θα ήταν το «να ζούμε καλύτερα καταναλώνοντας λιγότερα και με λιγότερη δουλειά»; Μήπως μπορούμε να πετύχουμε μια καλύτερη συνολικά ζωή (ευζωία) εξασφαλίζοντας περισσότερο χρόνο(θεωρούμενος ο χρόνος σαν φυσικός πόρος που έτσι είναι πραγματικά), αυξημένη αυτάρκεια, πιο έντονες κοινωνικές σχέσεις( θεωρούμενες ως σχεσιακά αγαθά); Μήπως η μείωση του εργάσιμου χρόνου είναι ένα μέσο για τους αναγκαίους κοινωνικούς και ατομικούς μετασχηματισμούς; Έτσι δε μπορούμε να πετύχουμε τη μείωση της γρήγορης κατανάλωσης προϊόντων της μαζικής παραγωγής, τα οποία προϊόντα παράγονται με καταστροφικό για το περιβάλλον τρόπο και μεγάλο οικολογικό αποτύπωμα και ταυτόχρονα να επιδιώξουμε μια αυτεξούσια συνολικά καλή ζωή που δεν θα στηρίζεται στην υπερκατανάλωση πόρων αλλά στην εγκρατή και επαρκή τους χρήση;  Αυτό δεν διδαχθήκαμε κατά τη διάρκεια του εγκλεισμού, όπου είχαμε άφθονο χρόνο για να σκεφθούμε πάνω στα νοήματα της ζωής και του θανάτου προσπαθώντας να αυτοδιαχειρισθούμε τον φόβο, που ήταν πανταχού παρών στην οθόνη της τηλεόρασης ή του υπολογιστή μας;

 Η επικρατούσα τάση της οικονομικής επιστήμης κόντρα στη Γαία

Για να αναπτύξουμε την επιχειρηματολογία μας για τους αναγκαίους μετασχηματισμούς που χρειαζόμαστε και για ένα σχέδιο με το οποίο θα πετύχουμε την ευζωία με επάρκεια, θα χρειασθεί να αρχίσουμε με ένα ευρύ περίγραμμα των παγκόσμιων διλημμάτων που δημιουργούνται από ένα οικονομικό σύστημα, το οποίο δεν λαμβάνει υπόψη τις φυσικές του βάσεις και τους πεπερασμένους οικονομικούς πόρους. Όχι μόνο δεν τους σκέφτεται, αλλά βασικά θέλει να τους αγνοεί. Η υγειονομική και οικονομική κρίση, η κλιματική αλλαγή και οι κοινωνικές ανισότητες είναι τα συμπτώματα αυτής της τύφλωσης των οικονομιών της επικρατούσας τάσης, η οποία οδήγησε σε σημαντικά εσφαλμένη εκτίμηση της σχέσης μεταξύ της περιβαλλοντικής προστασίας και της οικονομικής μεγέθυνσης-ανάπτυξης.

Οι αγορές δεν είναι σε θέση να αποτρέψουν τον εκφυλισμό της υγείας μας ή την αύξηση των εκπομπών των αερίων του θερμοκηπίου και την αύξηση της υπερθέρμανσης του πλανήτη. Η διαπίστωση αυτή δεν μπορεί να είναι νέα για τα κοινωνικά και οικολογικά κινήματα. Ωστόσο, αξίζει να αναφερθεί, επειδή και τα ίδια έχουν αντιληφθεί ότι η οικονομική κρίση των τελευταίων ετών υπήρξε μια ευκαιρία-όχι ακόμα χαμένη- χρειάζεται να παρέμβουν πολιτικά και να αποδομήσουν τα παλιά πρότυπα σκέψης και στην πολιτική και στην κοινωνία. Να κάνουν γνωστές και κατανοητές τις πλούσιες αναλύσεις τους για τη σύνδεση ανάμεσα στο περιβάλλον και την οικονομία σε ένα ευρύτερο ακροατήριο. Να συζητήσουν με τους «από κάτω» των κοινωνιών σχετικά με τις αναγκαίες αλλαγές και να απαιτήσουν τον πολιτικοοικονομικό μετασχηματισμό του συστήματος.

Τα κριτήρια που αναφέραμε υπό τύπον ερωτημάτων στην αρχή, δηλαδή ο περισσότερος προσωπικός χρόνος, ο λιγότερος εργασιακός χρόνος, η αυξημένη αυτάρκεια και οι έντονες κοινωνικές και διανθρώπινες σχέσεις, είναι και ένας προσωπικός οδηγός για το πώς ο καθένας/καθεμία  από μας μπορεί να ακολουθήσει το δικό του/της δρόμο για την προσωπική και συλλογική αλλαγή. Αλλά πώς μπορούμε να χαράξουμε και να ακολουθήσουμε αυτόν τον δρόμο, ο οποίος μειώνει το οικολογικό μας αποτύπωμα, αλλά καθιστά συγχρόνως δυνατό να ζούμε μια καλή ζωή με επάρκεια αγαθών και μέσων;

Κάποιοι κανόνες για μια ολιστικά καλή ζωή με επάρκεια

Η ευζωία μας μπορεί να βασισθεί σε τέσσερις αρχές-πυλώνες που διαμορφώνουν το σχέδιο της επάρκειας:

·         Πρώτος πυλώνας: η μείωση του χρόνου εργασίας αποτελεί τον βασικότερο πυλώνα. Με λιγότερη εργασία απελευθερώνονται χρονικοί πόροι, οι οποίοι καθιστούν δυνατή τη φροντίδα για την ανάπτυξη και διατήρηση διαπροσωπικών σχέσεων ή για την αυτοπαραγωγή προϊόντων και χρηστικών αντικειμένων.

·         Δεύτερος πυλώνας, που είναι συνέπεια του πρώτου, είναι η αυτάρκεια που μπορεί να εξελιχθεί σε ένα σημαντικό οικονομικό κίνημα. Όποιος μπορεί να φροντίζει σε κάποιο βαθμό μόνος του τον εαυτό του, να καλλιεργεί ή να κατασκευάζει, χρειάζεται να κερδίζει λιγότερα χρήματα και έτσι ταυτόχρονα φροντίζει και για τη διατήρηση των πόρων. Έτσι, μπορεί να διαφοροποιηθεί και η "business as usual"  και η αγορά.

·         Τρίτος πυλώνας: η προσεκτική κατανάλωση και μια επιπλέον φιλική προς το περιβάλλον στάση, οδηγεί στο να αγοράζονται βιώσιμα πράγματα πιο συνειδητά και για μεγάλης διάρκειας χρήση.

·         Τέταρτος: οι διαπροσωπικές σχέσεις και η επένδυση χρόνου στην κοινότητα (σε μια κοινότητα 50 προσώπων μπορούν να δημιουργηθούν 1225 διαφορετικές διαπροσωπικές σχέσεις). Αυτός ο επανα-ανακαλυφθής πλούτος του «κοινωνικού κεφαλαίου»-καλύτερα των σχεσιακών αγαθών- οδηγεί στην αμοιβαία υποστήριξη και σε περισσότερες ευκαιρίες για ανταλλαγή ή δανεισμό. Αυτή η λογική της αλληλεγγύης-συνέργειας και της ευχάριστης συνύπαρξης υποστηρίζεται από φιλικές προς το περιβάλλον τεχνολογίες, από ανοικτού κώδικα ανταλλαγή γνώσεων, από μοντέλα μοιράσματος και από τις μικροεπιχειρήσεις.

«Ευζωία» αντί «Ευημερία»!

Χρησιμοποιούμε τον όρο «ευζωία» (ευ ζωή, καλή ζωή, buen vivir) για να τον ξεχωρίσουμε από τον όρο «ευημερία» (ευ ημέρα, καλή ημέρα) που χρησιμοποιείται σήμερα από όλους σαν στόχος της «ανάπτυξης». Άλλο να περνάς τη μέρα σου καλά, και άλλο να έχεις μια ποιότητα συνολικά σε όλη τη ζωή σου. Άλλο να νομίζεις ότι ήλθες στη ζωή για να τρέχεις, να δουλεύεις όσο γίνεται περισσότερο, να αποκτάς περισσότερα χρήματα για να καταναλώνεις όσο γίνεται περισσότερα αγαθά και υπηρεσίες-εμπορεύματα, θεωρώντας-χωρίς να έχεις το χρόνο να σκεφθείς- ότι «ευημερείς» και άλλο να περιορίζεις τις καταναλωτικές σου ανάγκες υιοθετώντας ένα μοντέλο «εθελούσιας ολιγάρκειας», να καταναλώνεις δηλαδή λιγότερους αλλά επαρκείς πόρους και ενέργεια, ζώντας μια καλύτερη συνολική ζωή, ανακαλύπτοντας την ποιότητα και την αξία χρήσης των προϊόντων και έχοντας επαρκή χρόνο στη διάθεσή σου για αυτοανάπτυξη, αυτοπραγμάτωση και εμβάθυνση στα νοήματα της ζωής.

Κατευθυντήρια γραμμή  για την ευζωία -αξιοβίωτη ζωή προτείνουμε ένα αξιακό σύστημα κωδικοποιημένο σε οκτώ κριτήρια Ε (έννοιες που αρχίζουν όλες από Ε, για να τις θυμόμαστε καλύτερα):

1. Επιβράδυνση στον χρόνο .  Αντί του σημερινού όλο και πιο γρήγορα και επιφανειακά: πιο αργά και σε βάθος!
2. Εγγύτητα στον χώρο. Αντί του όλο και πιο μεγάλα, του όλο και πιο μακριά και παγκοσμιοποιημένα: πιο μικρά, πιο κοντά και τοπικά!
3. Επάρκεια στην ιδιοκτησία, στα μέσα και τους πόρους διαβίωσης. Αντί του όλο και περισσότερα: ποιότητα, επάρκεια, λιγότερα είναι συνήθως αρκετά! Αντί μιας χρήσης και με ημερομηνία λήξης: καλύτερα και πιο γερά! αντί για το απρόσωπο του ομογενοποιημένου της μαζικής παραγωγής : πιο όμορφα και προσωπικά !
4. Ενσυναίσθηση στις διανθρώπινες σχέσεις και στις σχέσεις με τις άλλες μορφές ζωής. Αντί εμπορευματοποίησης και ωφελιμισμού, αναγνώριση της διαφορετικότητας και συμπάθεια-αλληλοστήριξη!
5. Έξοδος από την αγορά  . Αντί μόνον για όποιον έχει χρήματα μέσω της αγοράς: πιο δίκαια, για τον καθένα που το χρειάζεται, από τον καθένα που μπορεί!
6. Επαναοικειοποίηση τόπων, Κοινών συλλογικών αγαθών και χρόνου. Αντί καταστροφής τόπων και Κοινών με «ανάπτυξή» τους, αντί αύξησης του εργάσιμου χρόνου, επανατοπικοποίηση, υποστήριξή τους και αύξηση του ελεύθερου προσωπικού χρόνου για αυτοπραγμάτωση-αυτοανάπτυξη!
7. Ευρύτητα στη γνώση και τις δεξιότητες. Αντί της εξειδίκευσης και του μονοδιάστατου οικονομικού ατόμου, ολιστική πολύπλευρη γνώση και ολοκληρωμένα πρόσωπα!
8. Επανανοηματοδότηση στη συνείδηση. Αντί του όλο και πιο ανταγωνιστικά: συνεργατικά και αλληλέγγυα! όποιος φροντίζει για όλους, φροντίζει και για τον εαυτό του!

 Το 8οκριτήριο προϋπόθεση για τα άλλα 7. Τα οκτώ Ε είναι χρήσιμα για την αλλαγή στην ατομική στάση και τον τρόπο ζωής μας, αλλά και σαν πυξίδα στη γενικότερη πολιτική κατεύθυνση και την οικονομία.

Όρια και δυνατότητες υλοποίησης

Οι παραπάνω αρχές επάρκειας αποτελούν επίσης τη βάση για κατάλληλες πρακτικές όσον αφορά στην πολιτική του χρόνου εργασίας και στην κοινωνική πολιτική. Η μείωση του χρόνου εργασίας έχει και μακροοικονομικές επιπτώσεις, επειδή  μπορούν να κατανεμηθούν πιο ομοιόμορφα και σε περισσότερους οι θέσεις εργασίας και έτσι θα μπορούν να δημιουργηθούν ευνοϊκότερες συνθήκες ύπαρξης. Πρέπει να τονισθεί ιδιαίτερα ότι τα κοινωνικά κινήματα της αλλαγής του παραδείγματος, θα χρειασθεί να αξιώσουν άμεσα τη μείωση της ανισότητας και της φτώχειας από τις κυβερνήσεις, με την υιοθέτηση για παράδειγμα ενός ελάχιστου και χωρίς προϋποθέσεις κοινωνικού εισοδήματος (Η πρόταση έχει διαμορφωθεί από καιρό και ήλθε ξανά στην επικαιρότητα λόγω του Κορονοϊού: το προτείνει πρόσφατα και η Ισπανική κυβέρνηση για όλη την Ε.Ε.). Επίσης να τονισθεί ότι η πολιτική αυτή δεν μπορεί να είναι ακόμα επαρκής: Ο στόχος της πληρότητας-επάρκειας παραμένει μια ιδέα που πρέπει να μπορεί να υλοποιηθεί πρακτικά σε όλα τα επίπεδα και σε όλες τις κοινωνίες, σε όλο τον πλανήτη, για να είναι δίκαιη. Ομοίως, υπάρχει έλλειψη επιχειρημάτων για να μπορούν να πεισθούν από την ιδέα της επάρκειας οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής ιδιαίτερα , αλλά και οι πολίτες.

Η επάρκεια μπορεί συνεπώς να θεωρηθεί ως σημείο εκκίνησης και αναφοράς και ως οδηγός για δράση, αλλά η ίδια εξαρτάται από σημαντικές αλλαγές στην πολιτική για να μπορέσει να δώσει λύσεις στις παγκόσμιες προκλήσεις. Παρ 'όλα αυτά προσφέρει ένα συνεκτικό σκεπτικό γιατί είναι αναγκαίο να πάμε σε πέρα και ανεξάρτητες από την ανάπτυξη οικονομίες και ταυτόχρονα θα μπορούσε να δώσει-μετά από αναλυτική επεξεργασία-μια εναλλακτική λύση.

Από-παγκοσμιοποίηση του μοντέλου της καπιταλιστικής παραγωγής και η προοπτική της Αποανάπτυξης-Τοπικοποίησης

Μία από τις τάσεις του παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού, που προϋπήρχε της πανδημίας ήταν και η τάση της από-παγκοσμιοποίησης. «Αυτή παίρνει διαστάσεις γιατί με αφορμή την πανδημία έχει γενικευθεί η  αίσθηση ότι ο συνδεδεμένος κόσμος μας-το «παγκόσμιο χωριό» με τα πολλαπλά «ανθρωποδίκτυα»-  το καθημερινό μακρινό -και ηλεκτρονικό- εμπόριο και ο τουρισμός μας, μας καθιστούν πολύ ευάλωτους στις πανδημίες και τις οικονομικές τους επιπτώσεις.»
Από τις αρχές του 1990 κυρίως, οι εταιρείες είχαν αρχίσει να αναθέτουν την παραγωγή τους σε χώρες με χαμηλούς μισθούς. Η πτώση του «υπαρκτού σοσιαλισμού» συνέβαλε σε αυτό, όπως επίσης η ολοκλήρωση των θεσμών της παγκοσμιοποίησης και των πολυεθνικών συμφωνιών, η ένταξη της Κίνας στον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου, αλλά και μια επανάσταση στις μεταφορές: η τεχνολογία-οικονομία των εμπορευματοκιβωτίων-Containers. Έγινε μια άνευ προηγουμένου ανάπτυξη των παγκόσμιων αλυσίδων εφοδιασμού στις περιοχές μειωμένου κόστους εργασίας. Η περίοδος 1990- 2008 έμεινε γνωστή σαν εποχή της υπερπαγκοσμιοποίησης, και κατά τη διάρκειά της το 60% της παγκόσμιας ανάπτυξης του εμπορίου οφειλόταν στις παγκόσμιες αλυσίδες πραγμάτωσης αξίας.
Η παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση του 2008 όμως, προανήγγειλε την αρχή του τέλους αυτής της εποχής. Από το 2011, η αυξανόμενη επέκταση των παγκόσμιων αλυσίδων εφοδιασμού έχει σταματήσει. Ο λόγος για αυτή την αλλαγή ήταν η αβεβαιότητα: Μεταξύ 2008 και 2011, ο Παγκόσμιος Δείκτης Αβεβαιότητας [1] αυξήθηκε σχεδόν κατά 200%. Συγκριτικά, κατά τη διάρκεια της επιδημίας του ιού Sars το 2002 και το 2003, ο δείκτης αυτός αυξήθηκε μόνο κατά 70%, ενώ όταν η Βρετανία ψήφισε υπέρ της αποχώρησης από την Ευρωπαϊκή Ένωση το 2016,αυξήθηκε προσωρινά κατά 250%.
Αυτή η αυξημένη αβεβαιότητα  των τελευταίων χρόνων λοιπόν, φαίνεται να πιάνει κορυφή με την παρούσα πανδημία Covid-19. Καθώς αυτή κλιμακώνεται, έχουν ενταθεί οι κίνδυνοι σε σχέση με τις παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού. Οι εταιρείες αλλάζουν στάση και επιχειρηματικά σχέδια και ξαναφέρνουν πίσω, στην πιο σίγουρη μητρική έδρα τους, τις οικονομικές δραστηριότητες και την παραγωγή τους, που πριν είχαν διασκορπίσει σε ένα παγκοσμιοποιημένο δίκτυο θυγατρικών ή συνεργαζόμενων εταιρειών –σε χώρες μισθολογικών παραδείσων-οι οποίες κατασκεύαζαν τα διάφορα στοιχεία των τελικών προϊόντων τους.
Και επειδή δεν τις συμφέρει να δημιουργήσουν νέες θέσεις εργασίας στις μητρικές χώρες-λόγω της ακριβής εργασίας- προχωρούν εδώ στην ψηφιοποίηση-αυτοματοποίηση-ρομποτοποίηση της παραγωγικής διαδικασίας. Η χρήση των ρομπότ στις αλυσίδες παραγωγής είναι πια φθηνότερη από πριν και επιταχύνεται, οδηγώντας σε μια αναγέννηση της βιομηχανικής παραγωγής στις μετα-βιομηχανικές χώρες, πράγμα που δημιουργεί και μεγάλο πρόβλημα για την Κίνα, τον μεγάλο κινητήρα της παγκοασμιοποίησης. Μια αύξηση κατά 300% της αβεβαιότητας , που πιθανώς να προκαλέσει η  πανδημία Covid-19, θα μπορούσε να μειώσει την παγκόσμια δραστηριότητα της εφοδιαστικής αλυσίδας κατά 35%. Έτσι την ερχόμενη μετά την πανδημία περίοδο, οι εταιρείες μάλλον δεν θα αναλάβουν τους κινδύνους που συνδέονται με την εξωτερική ανάθεση της παραγωγής. Τα κίνητρα για τη μετατόπιση της παραγωγής πίσω στις πλούσιες βιομηχανικές χώρες ενισχύονται από το γεγονός ότι η ρομποτοποίηση, όπως αναφέρθηκε, είναι τώρα φθηνότερη από ποτέ. Στο παράδειγμα της Γερμανίας: μια εταιρεία θα έπρεπε να πληρώσει έναν Γερμανό εργαζόμενο πολύ περισσότερο από ό, τι έναν εργαζόμενο στην Κίνα. Ένα γερμανικό ρομπότ όμως, δεν απαιτεί καθόλου μισθούς, ούτε κοινωνικές παροχές, όπως η ασφάλιση υγείας ή η συνέχιση της καταβολής των μισθών σε περίπτωση ασθένειας.

Οι επενδύσεις στα ρομπότ δεν είναι μια νέα εξέλιξη, έχουν ξεκινήσει από τα μέσα της δεκαετίας του 1990. Η αυτοκινητοβιομηχανία πρωτοστάτησε σε αυτό, αντιπροσωπεύοντας το 50%-60% στη χρήση των ρομπότ. Στη Γερμανία[2] π.χ. το 2014, υπήρχαν τέσσερα ρομπότ ανά 1.000 εργαζόμενους, στη Νότια Κορέα και τη Σιγκαπούρη 6 ρομπότ ανά 1000 εργαζόμενους, ενώ στις ΗΠΑ είναι 1,5 ανά 1000. Τώρα αυτές οι επενδύσεις θα ενταθούν, αφού λόγω της χρηματοληπτικής πολιτικής των κεντρικών τραπεζών κατά την πανδημία τα επιτόκια θα μειωθούν σημαντικά. Σύμφωνα με εκτιμήσεις, η ρομποτοποίηση μπορεί να αυξηθεί μέχρι και το 76% και θα αφορά περισσότερο σε επιχειρήσεις που εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τις παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού και κερδοφορίας, όπως του τομέα των αυτοκινήτων και μεταφορών, των ηλεκτρικών ειδών ή της κλωστοϋφαντουργίας. Στη Γερμανία π.χ. οι τομείς της παραγωγής που επιστρέφουν στη χώρα είναι κυρίως της χημικής βιομηχανίας, της μεταλλουργίας, των ηλεκτρικών και ηλεκτρονικών ειδών, που πριν εξασφάλιζαν τα προ-προϊόντα των τελικών τους προϊόντων από παραγωγικές διαδικασίες σε «υποανάπτυκτες» ή «αναπτυσσόμενες» χώρες με χαμηλούς μισθούς.
Στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη, χώρες όπως η Τσεχία, η Σλοβακία και η Σλοβενία (όπου η αυτοκινητοβιομηχανία είναι βασικά ξένης ιδιοκτησίας και ανταποκρίθηκαν στην πρόκληση της ρομποτικής  έχοντας πλέον περισσότερα ρομπότ ανά 1000 εργαζόμενους από τις ΗΠΑ ή τη Γαλλία), παραμένουν πολύ ελκυστικές ακόμα για την ανάθεση εξωγενούς παραγωγής από τις επιχειρήσεις των πλούσιων χωρών.
Τα κέντρα παραγωγής χαμηλού κόστους στην Ασία θα βρεθούν σε χειρότερη θέση μετά την πανδημία. Η Κίνα, ειδικότερα, που είχε κεντρική θέση σε πολλές παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού και κερδοφορίας, θα αντιμετωπίσει τα σοβαρότερα προβλήματα - παρά τα σχέδιά της για παραγωγή υψηλότερης ποιότητας και για ενίσχυση της εγχώριας κατανάλωσης-από την στροφή αυτή των πολυεθνικών επιχειρήσεων προς εγχώριες και περισσότερο τοπικοποιημένες αλυσίδες παραγωγής αξίας.

Αν και αυτή η εξέλιξη δεν ωφελεί οπωσδήποτε τους τοπικούς εργαζόμενους , όπως αναφέραμε λόγω της ψηφιοποίησης-αυτοματοποίησης-ρομποτοποίησης, βλέπουμε συστημικές αλλαγές στην παγκόσμια καπιταλιστική οικονομία-επιταχυνόμενες από την πανδημία- με αναγέννηση της βιομηχανικής παραγωγής στις πλούσιες βιομηχανικές χώρες και αύξηση του μεριδίου της μεταποίησης στην προστιθέμενη αξία σε αυτές τις χώρες.
Ο βιομηχανικός τομέας στη χώρα μας δεν φαίνεται και πάλι να έχει μερίδιο σε αυτή την εξέλιξη, ούτε καν στον τομέα της τεχνολογίας των ΑΠΕ και των ηλεκτρονικών, όπου θα μπορούσε να δημιουργήσει ενδογενή αλυσίδα παραγωγής προ-τελικών- προϊόντων.

Και η προοπτική της Απο-ανάτυξης μετά την πανδημία;

Αυτό που προτείνει το κίνημα της Τοπικοποίησης-Αποανάπτυξης (Localisation-Degrowth είναι να επανα-φαντασθούμε το μέλλον μετά την κρίση του Κοροναϊού. Πιο συγκεκριμένα προτείνει προς τους «από κάτω» του σημερινού παγκοσμιοποιημένου καπιταλιστικού συστήματος:
1) Βάλτε τη ζωή στο επίκεντρο των οικονομικών μας συστημάτων. Αντί της οικονομικής ανάπτυξης και της σπάταλης παραγωγής, πρέπει να θέσουμε τη ζωή και την ευημερία στο επίκεντρο των προσπαθειών μας. Ενώ ορισμένοι τομείς της οικονομίας, όπως η παραγωγή ορυκτών καυσίμων, ο στρατός και η διαφήμιση, πρέπει να καταργηθούν σταδιακά το συντομότερο δυνατόν, πρέπει να προωθήσουμε άλλους, όπως η υγειονομική περίθαλψη, η εκπαίδευση, οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και η οικολογική γεωργία.
2) Ριζική επαναξιολόγηση για το πόσο και τι δουλειά είναι απαραίτητη για μια καλή ζωή για όλους. Πρέπει να δοθεί μεγαλύτερη έμφαση στην εργασία στον τομέα της περίθαλψης και να εκτιμήσουμε επαρκώς τα επαγγέλματα που αποδείχθηκαν ουσιώδη κατά τη διάρκεια της κρίσης. Οι εργαζόμενοι από τις καταστροφικές βιομηχανίες χρειάζονται πρόσβαση στην κατάρτιση για νέες μορφές εργασίας που να είναι αναγεννητικές και καθαρότερες, εξασφαλίζοντας μια δίκαιη μετάβαση. Συνολικά, πρέπει να μειώσουμε τον χρόνο εργασίας και να θεσπίσουμε συστήματα για την αναδιανομή της.
3) Οργάνωση της κοινωνίας γύρω από τον εφοδιασμό βασικών αγαθών και υπηρεσιών. Ενώ πρέπει να μειώσουμε την σπάταλη κατανάλωση και τα ταξίδια, οι βασικές ανθρώπινες ανάγκες, όπως το δικαίωμα στην τροφή, τη στέγαση και την εκπαίδευση, πρέπει να διασφαλίζονται για όλους μέσω καθολικών βασικών υπηρεσιών ή καθολικών συστημάτων βασικού εισοδήματος. Επιπλέον, πρέπει να καθοριστεί και να εισαχθεί ένα ελάχιστο και μέγιστο εισόδημα.
4) Εκδημοκρατισμός της κοινωνίας. Αυτό σημαίνει να δοθεί σε όλους τους ανθρώπους η δυνατότητα να συμμετέχουν στις αποφάσεις που επηρεάζουν τη ζωή τους. Ειδικότερα, σημαίνει μεγαλύτερη συμμετοχή για περιθωριοποιημένες κοινωνικές ομάδες, καθώς και ενσωμάτωση των φεμινιστικών αρχών στην πολιτική και το οικονομικό σύστημα. Η ισχύς των παγκόσμιων εταιρειών και του χρηματοπιστωτικού τομέα πρέπει να μειωθεί δραστικά μέσω της δημοκρατικών σχέσεων ιδιοκτησίας και εποπτείας. Οι τομείς που σχετίζονται με τις βασικές ανάγκες, όπως η ενέργεια, τα τρόφιμα, η στέγαση, η υγεία και η εκπαίδευση, πρέπει να από-εμποροποιηθούν και να από-χρηματοποιηθούν. Πρέπει να ενισχυθεί η οικονομική δραστηριότητα που βασίζεται στη συνεργασία, για παράδειγμα στις συνεργατικές εργαζομένων.
5) Βάση των πολιτικών και οικονομικών συστημάτων η αρχή της αλληλεγγύης. Η ανακατανομή και η δικαιοσύνη - διακρατική, διατομεακή και διαγενεακή - πρέπει να αποτελέσουν τη βάση συμφιλίωσης μεταξύ των σημερινών και των μελλοντικών γενεών, των κοινωνικών ομάδων εντός των χωρών καθώς και μεταξύ των χωρών του Παγκόσμιου Νότου και του Παγκόσμιου Βορρά. Ο Παγκόσμιος Βορράς ειδικότερα πρέπει να τερματίσει τις τρέχουσες μορφές εκμετάλλευσης και να επανορθώσει για τις προηγούμενες. Η κλιματική δικαιοσύνη πρέπει να είναι η αρχή που διέπει έναν ταχύ κοινωνικό-οικολογικό μετασχηματισμό.

 Όσο έχουμε ένα οικονομικό σύστημα που εξαρτάται από την ανάπτυξη, μια ύφεση θα είναι μόνο καταστροφική. Αυτό που χρειάζεται αντ' αυτού ο κόσμος είναι η Αποανάπτυξη - μια προγραμματισμένη αλλά προσαρμοστική, βιώσιμη και δίκαιη μείωση της οικονομίας, οδηγώντας σε ένα μέλλον όπου θα μπορούμε να ζήσουμε καλύτερα με λιγότερα. Η τρέχουσα κρίση ήταν βάναυση για πολλούς, πλήττοντας περισσότερο τους πιο ευάλωτους, αλλά μας δίνει επίσης την ευκαιρία να προβληματιστούμε και να επανεξετάσουμε. Μπορεί να μας κάνει να συνειδητοποιήσουμε τι είναι πραγματικά σημαντικό και έχει επιδείξει αμέτρητες δυνατότητες για επανα-οικοδόμηση. Η αποανάπτυξη, ως κίνημα και έννοια, εξετάζει αυτά τα θέματα για περισσότερο από μια δεκαετία και προσφέρει ένα συνεκτικό πλαίσιο για την επανεφεύρεση μιας κοινωνίας βασισμένης σε άλλες αξίες, όπως η βιωσιμότητα, η αλληλεγγύη, η ισότητα, η δικαιοσύνη, η ευγένεια, η άμεση δημοκρατία και η απόλαυση της ζωής.


[1] Ο Παγκόσμιος Δείκτης Αβεβαιότητας- World Uncertainty Index (WUI):είναι ένα νέο μέτρο που δημιουργήθηκε από τους ερευνητές του Πανεπιστημίου του Stanford και  παρακολουθεί την αβεβαιότητα σε όλο τον κόσμο στηριζόμενο στις αναφορές των χωρών στη μονάδα Economist Intelligence. Ο δείκτης είναι διαθέσιμος για 143 χώρες.

[2] Στοιχεία από το περιοδικό Spiegel:
https://www.spiegel.de/wirtschaft/soziales/corona-wie-die-pandemie-zur-renaissance-der-deutschen-industrie-fuehrt-a-82d65db2-d12b-4879-b25b-cf1e8a206bf7

Ο ρόλος της εντατικής κτηνοτροφίας, του εμπορίου άγριων ζώων και της ρύπανσης της ατμόσφαιρας στη δημιουργία πανδημιών

Ενώ μετά τον 2^ο παγκόσμιο πόλεμο και μέχρι το 1975 πολλοί διάσημοι επιστήμονες γιατροί δεν σταματούσαν να δηλώνουν ότι οι μεταδοτικές ασθένειες από τα ζώα στον άνθρωπο είχαν σχεδόν εξαλειφθεί, στη συνέχεια ξεκίνησε η τρίτη εποχή των ζωονοσημάτων, η εποχή «των αναδυόμενων μεταδοτικών ασθενειών». Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας των ζώων (OIE), το 60% των μολυσματικών ασθενειών σήμερα είναι ζωονοσήματα (φυματίωση, λύσσα, HIV) και τουλάχιστον 75% των νεοαναδυόμενων μολυσματικών ασθενειών (Ebola, Influenza, Nipah-Virus) έχουν ζωική προέλευση.

Τι έγινε και ενώ  μέχρι το 1970-75, με τις πρακτικές υγιεινής, τα φάρμακα και τα εμβόλια, τα ιατροφαρμακευτικά συστήματα είχαν καταφέρει παντού να εξαφανίσουν σχεδόν τα ζωονοσήματα, μετά έχουμε την ανάδυση νέων ισχυρών ιών που μεταδίδονται από τα ζώα στον άνθρωπο;

Μεταξύ των άλλων αιτιών, δύο ή μάλλον τρεις, φαίνεται ότι είναι οι πιο σημαντικές αιτίες:

1)      Η εντατική βιομηχανοποιημένη κτηνοτροφία-ζωοεκτροφή , που επικράτησε τα προηγούμενα χρόνια: Λόγω των άθλιων και ανθυγιεινών συνθηκών εκτροφής των ζώων, καθώς και των ορμονών ανάπτυξης και πάχυνσης που τους χορηγούνται για την επιτάχυνση της παραγωγής κρέατος και γάλακτος, ένα σημαντικό ποσοστό της παγκόσμιας παραγωγής αντιβιοτικών (περίπου το 50%) χορηγείται στα εκτρεφόμενα ζώα. Όμως παρά την τόσο απλόχερη ιατρική «φροντίδα», ασθένειες και επιδημίες όπως η νόσος των τρελών αγελάδων, η γρίπη των πτηνών και των χοίρων, ο μελιταίος πυρετός κλπ., ξέσπασαν κατά καιρούς σκορπώντας τον πανικό.

Για παράδειγμα, από το φθινόπωρο του 2005 αρχίζει να διαδίδεται ο πανικός για τον ιό Η5Ν1( «γρίπη των πουλερικών»), ο οποίος εντοπίσθηκε σε κάποια κοτόπουλα των εντατικών εκτροφείων της Ν.Α. Ασίας και το μήνυμα που δόθηκε ήταν: «έρχεται τρομερή πανδημία που πιθανά θα προκληθεί από την μελλοντική μετάλλαξη του Η5Ν1» . Δεύτερο παράδειγμα το 2009, όπου οι αρμόδιοι και τα ΜΜΕ  είχαν προκαλέσει πανικό, τότε που πρωτοεμφανίστηκε ο ιός Η1Ν1 ("γρίπη των χοίρων") και ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας(ΠΟΥ) είχε χαρακτηρίσει την εξάπλωσή του ως πανδημία.[1].

Φαίνεται λοιπόν ότι οι συνθήκες εκτροφής της εντατικής κτηνοτροφίας(η αφύσικη τροφή που τρώνε τα εκτρεφόμενα ζώα -ιχθυάλευρα, αλεσμένα κόκκαλα, νύχια, τρίχες κλπ- οι άθλιες συνθήκες διαβίωσής τους-το ένα πάνω στο άλλο- και η υπερβολική χορήγηση αντιβιοτικών και ορμονών) οδήγησαν σε μεταλλάξεις τους παλιούς ιούς και στην ανάπτυξή τους σε αυτό που λέμε «υπερ-ιούς».

Να τονίσουμε βέβαια επίσης εδώ, τον ρόλο της κλιματικής αλλαγής στη δημιουργία υπερ-ιών, επειδή οι ιοί και γενικά ορισμένοι μικροοργανισμοί είναι αναγκασμένοι να προσαρμοσθούν στην αύξηση της θερμοκρασίας του περιβάλλοντός τους με μεταλλάξεις, πράγμα που το κάνουν πολύ πιο γρήγορα από τον άνθρωπο.

2)      Η επέκταση του ανθρώπινου περιβάλλοντος στο ζωτικό χώρο των άγριων ζώων και το εμπόριο της άγριας ζωής: έχουμε από τη μία πυρκαγιές στα δάση, αποψίλωση άγρια χλωρίδας για καλλιέργειες και οικιστική δόμηση, χάραξη δρόμων και μετατροπή εκτάσεων σε τεχνικό –βιομηχανικό περιβάλλον κ.λπ., που στερούν ζωτικό χώρο από τα άγρια ζώα και τα αναγκάζουν να διαβιούν όλο και πιο κοντά στον άνθρωπο.

Από την άλλη έχουμε ανάπτυξη της ζήτησης για κατανάλωση άγριας ζωής, ως λιχουδιά(Delikatessen), πράγμα που οδήγησε τα προηγούμενα χρόνια-Ιδίως στη Ν.Α. Ασία και Αφρική-στο εμπόριο άγριων ζώων. Εμπορεύονται- σε υγειονομικά αμφισβητήσιμες συνθήκες- νεκρά και ζωντανά-συχνά παράνομα κυνηγημένα-άγρια ζώα, όπως νυχτερίδες, φίδια, κροκόδειλοι, φωλιδωτά ζώα, πάπιες, σκίουροι, αλεπούδες και κουτάβια λύκων. Τα ζώα φυλάσσονται σε κλουβιά σε πολύ στενό χώρο, ιδανικό περιβάλλον για την ανάπτυξη παθογόνων παραγόντων που εξαπλώνονται π.χ. μέσω σωματικών υγρών και στη συνέχεια μεταδίδονται στον άνθρωπο.

3)      Η ατμοσφαιρική ρύπανση: Σειρά μελετών, όπως η πρόσφατη του Χάρβαρντ για τον COVID-19, δείχνουν αναλογική ταύτιση των ποσοτήτων σωματιδίων PM2.5-βιομηχανικής ρύπανσης-με το ποσοστό των θανάτων από τον κορονοϊό, στις περιοχές που ερευνήθηκαν, ενώ μια μελέτη του Ιατρικού Συλλόγου Βόλου δείχνει γενικά ότι η αέρια ρύπανση προκαλεί αύξηση σε αναπνευστικά νοσήματα και  εγκεφαλικά επεισόδια. Φαίνεται ότι έχουμε σοβαρή επίδραση στο ανοσιοποιητικό σύστημα, τους πνεύμονες(πνευμονίες, άσθματα) και τον εγκέφαλο, από την ατμοσφαιρική ρύπανση.

Να τονίσουμε εδώ ότι σοβαρή επίδραση στην ανθρώπινη υγεία που έχει και η ρύπανση της ατμόσφαιρας από τις ακτινοβολίες χαμηλών συχνοτήτων(π.χ από κεραίες ασύρματων επικοινωνιών, 4 G, 5G κ.λπ.): Οι επιστήμονες υποστηρίζουν ότι η προκαλούμενη τεράστια αύξηση στην έκθεση του πληθυσμού σε ασύρματες ακτινοβολίες μπορεί να οδηγήσει σε αυξημένο κίνδυνο καρκίνου, κυτταρικό στρες, αύξηση επιβλαβών ελευθέρων ριζών, γενετικές βλάβες, δομικές και λειτουργικές αλλαγές του αναπαραγωγικού συστήματος, ελλείψεις στη μάθηση και τη μνήμη, νευρολογικές διαταραχές και αρνητικές επιπτώσεις στη γενική ευημερία των ανθρώπων.

,

Για τις πανδημίες και τα αίτιά τους δείτε μια παρουσίαση από το 2008-προφητική-
του Δρ.GREGER, που ήταν  διευθυντής Δημόσιας υγείας στό Humane Society των ΗΠΑ:

Στα Αγγλικά: https://www.youtube.com/watch?time_continue=30&v=Se9yqWNIG8A&feature=emb_logo

Με ελληνικούς υπότιτλους:

https://www.facebook.com/diamkoutoulas/videos/2545396929045540/

Γιώργος Κολέμπας

http://www.topikopoiisi.eu/

---

[1] Το 2010 ο ίδιος οργανισμός ανακοίνωσε στις 11 Ιουνίου ότι η πανδημία της  γρίπης των χοίρων είχε λιγότερα θύματα από την κοινή γρίπη. Ειδικότερα, από την πανδημία του 2009 πέθαναν σε όλο τον κόσμο 18.156 πολίτες, τη στιγμή που οι θάνατοι από την εποχική γρίπη κυμαίνονται από 250.000- 500.000 παγκοσμίως.

Ποιες τάσεις του παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού,μπορεί να επιταχύνει ο COVID-19

Κατά τη διάρκεια αυτής της πανδημίας γίνεται πολύς λόγος για την εξάρτηση της Ευρώπης και της Βόρειας Αμερικής από την παραγωγή πολλών φαρμακευτικών προϊόντων και προστατευτικού εξοπλισμού-αναπνευστήρες, μάσκες κλπ.-που γίνεται στην Κίνα, λόγω της παγκοσμιοποίησης της παραγωγής και του εμπορίου. Γίνονται σήμερα-και από πολλούς ιθύνοντες στην Ευρώπη- εκκλήσεις για περισσότερη αυτάρκεια. Λόγω της πανδημίας, η έκκληση αφορά προς το παρόν τον κρίσιμο τομέα των φαρμακευτικών προϊόντων όπως τα αντιβιοτικά, όμως συχνά συνοδεύεται και από έντονες εκκλήσεις για από-παγκοσμιοποίηση

Η τάση της από-παγκοσμιοποίησης

Αυτή παίρνει διαστάσεις γιατί με αφορμή την πανδημία έχει γενικευθεί η  αίσθηση ότι ο συνδεδεμένος κόσμος μας-το «παγκόσμιο χωριό» με τα πολλαπλά «ανθρωποδίκτυα»-  το καθημερινό μακρινό -και ηλεκτρονικό- εμπόριο και ο τουρισμός μας, μας καθιστούν πολύ ευάλωτους στις πανδημίες και τις οικονομικές τους επιπτώσεις. Αλλά αυτό το συναίσθημα του ευάλωτου και του εξαρτημένου δεν είναι κάτι νέο. Προϋπήρχε της πανδημίας και είχε δημιουργήσει και το λεγόμενο κίνημα της «αντιπαγκοσμιοποίησης» τα προηγούμενα χρόνια. Μάλιστα η  παγκοσμιοποίηση τελευταία «ρέταρε» και βρίσκονταν ήδη σε κρίσιμη καμπή: το 2019 το παγκόσμιο εμπόριο μειώθηκε κατά 0,4 %. Και ο Τραμπ δεν ήταν ο μόνος που ήθελε να φέρει πίσω στις ΗΠΑ- από την Κίνα κυρίως και την Ευρώπη-μέρος των αλυσίδων εφοδιασμού.

Οι άνεργοι, οι χαμηλόμισθοι και οι μεσαίου εισοδήματος πολίτες στις πλούσιες χώρες-οι λεγόμενοι «από κάτω»- έχουν χάσει τα περισσότερα από την παγκοσμιοποίηση. Είχαν π.χ. μηδενική αύξηση του εισοδήματος μεταξύ 1988 και 2008. Και αυτό επειδή κυρίως οι επενδύσεις του δυτικού κεφαλαίου και οι θέσεις εργασίας στη μεταποίηση μετακινήθηκαν σε χώρες με χαμηλότερους μισθούς. Αυτό φαίνεται από τη λεγόμενη καμπύλη ελεφάντων. Σε αυτές τις οικονομικές επιπτώσεις της παγκοσμιοποίησης, προστίθεται και η πίεση που ασκείται στους μισθούς στη Δύση-Βορρά, από τους χαμηλόμισθους μετανάστες. Ο τελευταίος είναι ένας από τους λόγους και για την κλιμακούμενη πόλωση όσον αφορά στη διεκδίκηση θέσεων εργασίας στις δυτικές –βόρειες κοινωνίες τα τελευταία χρόνια. Με τη σειρά της αυτή η πόλωση για το μεταναστευτικό, είναι και μια από τις αιτίες για την άνοδο σε αυτές των αυταρχικών εθνικιστικών κομμάτων και ηγετών.

Φαίνεται ότι κάποια από-παγκοσμιοποίηση ήταν και είναι αναπόφευκτη, είτε αυτή προωθείται από λαϊκιστές-εθνικιστές που έρχονται στην εξουσία, είτε είναι αποτέλεσμα ενός συμβιβασμού των κομμάτων του μπλοκ της εξουσίας, ώστε να υπάρξει μείωση των κοινωνικών εντάσεων.

Κάποιοι οικονομολόγοι-όπως ο  Dani Rodrik- υποστηρίζουν εδώ και χρόνια ότι θα πρέπει να έχουν οι κυβερνήσεις τη δυνατότητα να αξιώσουν από τις ανεξάρτητες αρχές των εμπορικών συμφωνιών ένα περιορισμό στο εμπόριο δίνοντας μια απαραίτητη προτεραιότητα στις κοινωνικές διασφαλίσεις, ώστε να είναι δυνατή η διατήρηση του εγχώριου –σε κάθε χώρα-κοινωνικού συμβολαίου.

Ένας περιορισμός του παγκόσμιου εμπορίου θα μπορούσε επίσης να συμβάλει στη μείωση των εκπομπών CO2 και να βοηθήσει στην εξεύρεση περισσότερων «πράσινων» λύσεων για τις καπιταλιστικές  οικονομίες. Αυτό απαιτεί το περιβαλλοντικό κίνημα εδώ και χρόνια.

 Η παρούσα πανδημία θα μπορούσε να δώσει μια ώθηση για παραπέρα απο-παγκοσμιοποίηση σε σχέση με τις διαστάσεις που ήδη είχε πάρει τα τελευταία χρόνια, στα πλαίσια των κυρίαρχων καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής και κατανάλωσης. Θα μπορούσαμε να δούμε τις παγκοσμιοποιημένες αλυσίδες εφοδιασμού να γίνονται μικρότερες, να τοπικοποιούνται με στόχο την εθνική και περιφερειακή αυτοδυναμία, στόχος που θα μπορούσε να πάρει σημαντική θέση στην πολιτική ατζέντα των κυβερνήσεων τα επόμενα χρόνια.

Η Τάση του Κοινοτισμού

Μια άλλη τάση που επιταχύνεται από τον COVID-19 είναι η αναβάθμιση της ανάγκης για κοινές αξίες, κανόνες και ευθύνη για το κοινό καλό.

Αυτές τις μέρες που είμαστε σε καραντίνα, ανακαλύπτουμε πάλι τη σημασία της αλληλεγγύης και της κοινωνικής συνοχής που φαινόταν να έχουμε χάσει στην κοινωνία του ατομικισμού που ζούσαμε. Είτε πρόκειται για την αλληλεγγύη προς τους ηλικιωμένους της οικογένειας  και της γειτονιάς μας που χρειάζονται τη βοήθειά μας, είτε για την έκφραση εκτίμησης για το νοσηλευτικό προσωπικό, είτε για την ανάληψη από τον καθένα της ευθύνης να ομαλοποιηθεί η καμπύλη των κρουσμάτων, έχουμε να κάνουμε με μια αναβάθμιση του κοινού καλού που είχε από καιρό υποτιμηθεί.

Οι ρωγμές βέβαια στην ατομικιστική κουλτούρα μας ήταν ήδη ορατές τα τελευταία χρόνια της οικονομικής κρίσης, τουλάχιστον στη χώρα μας και τη Ν. Ευρώπη, όπου αυτή ήταν πιο οξυμένη. Η αναβίωση των κοινών καλών-επειδή την υγειονομική κρίση πρόκειται να την διαδεχθεί και μια οξεία και μόνιμη ίσως οικονομική κρίση- θα επιμείνει και ως μακροπρόθεσμη τάση και δεν θα είναι μόνο ένα άμεσο επακόλουθο αυτής της πανδημίας.

Η κόντρα στον κοσμοπολιτισμό 

Οι νεωτερικές βιομηχανικές παρήγαγαν τυποποιημένα προϊόντα, κατασκεύαζαν όμοια κτίρια και πόλεις, οικοδομούσαν κόμματα και οργανώσεις που έτειναν να φαίνονται ίδια. Ταυτόχρονα παρήγαγαν και έναν ομογενοποιημένο ανθρωπολογικό τύπο, που σκέφτεται και δρα κυρίως οικονομικά(homo oeconomicus).  

Στις μετα-νεωτερικές  όμως σύγχρονες κοινωνίες, όλο και περισσότεροι άνθρωποι εκτιμούμε τα εξαιρετικά - μοναδικά αντικείμενα, ιδιαίτερες εμπειρίες- τόπους - πρόσωπα, εκδηλώσεις και κοινότητες που είναι πέρα από τα συνηθισμένα και που διεκδικούν μια κάποια αυθεντικότητα. Η λογική της βιομηχανικής κοινωνίας του γενικού και ομογενοποιημένου, έχει αντικατασταθεί σε μεγάλο βαθμό από την λογική της μοναδικότητας και του συγκεκριμένου της «Κοινωνίας της Ιδιομορφίας και των Μοναδικοτήτων» του ύστερου νεωτερισμού.

Εδώ το μονοδιάστατο ομογενοποιημένο από την οικονομία άτομο, πάει να αντικατασταθεί από το ιδιαίτερο ολόπλευρα αναπτυγμένο πρόσωπο, που έχει πολύπλευρες πολιτιστικές ανάγκες οι οποίες πηγάζουν από την αυθεντικότητα της ιδιαίτερης ταυτότητάς του και της σύνδεσης που έχει προς την ιδιαίτερη κοινότητά του και τον τόπο που ζει, ειδικότερα αν αυτός ο τόπος είναι εκτός μητροπόλεων και κοντά στη φύση.

Ενώ στις μητροπόλεις ειδικά, οι διαφορές στην ταυτότητα (π.χ. σεξουαλική) και τον πολιτισμό (π.χ. κουλτούρες των ξένων-μεταναστών) επαινούνταν και επικρατούσε ο κοσμοπολίτικος τρόπος ζωής, χωρίς την υπεράσπιση των κοινών αξιών και των κοινών κανόνων, το τελευταίο διάστημα γίνονται όλο και περισσότερες επιθέσεις στον κοσμοπολιτισμό από τη μεριά των  πιο παραδοσιακών  τμημάτων της κοινωνίας, τα οποία κατοικούν κυρίως σε αγροτικές περιοχές και μικρές πόλεις, και που αισθάνονται πολιτισμικά υποτιμημένοι και πολιτικά αγνοημένοι.

Πολιτικά αυτή η πόλωση έφερε την άνοδο του αυταρχικού ακροδεξιού λαϊκισμού, που είναι μια εξέγερση η οποία μόνο εν μέρει είναι αντίθετη με τις οικονομικές επιπτώσεις της παγκοσμιοποίησης. Είναι περισσότερο μια εξέγερση ενάντια στις επιπτώσεις του κυρίαρχου πολιτιστικού φιλελευθερισμού. Οι αυταρχικοί και οι εθνικιστές νέο- πατριώτες, μπήκαν στην επικαιρότητα ακριβώς επειδή ένα αυξανόμενο τμήμα της κοινωνίας πιστεύει τώρα ότι ο φιλελευθερισμός έχει πάρα πολλά μειονεκτήματα: μια κατακερματισμένη κοινωνία με εξασθενημένους κοινούς κανόνες και αξίες.

Εάν και μετά την κρίση του κοροναϊού διατηρηθεί μακροπρόθεσμα αυτή η τάση της ατομικής ευθύνης για την κοινωνία στο σύνολό της και η ανανεωμένη κουλτούρα αμοιβαιότητας δικαιωμάτων και ευθυνών, αυτό θα σήμαινε ότι μάλλον θα έχει ενισχυθεί και επιταχυνθεί από αυτήν.

Η εξέγερση των εδαφικοποιημένων

Οι δυσαρέσκειες ενάντια στον κοσμοπολιτισμό και την παγκοσμιοποίηση που έχουν οικοδομηθεί εδώ και πολλά χρόνια, εκφράζονται  στην πολιτική γραμμή σύγκρουσης που διαιρεί την παλαιά μεσαία τάξη- παραδοσιακή και συντηρητική- που κατοικεί κατά ένα μεγάλο μέρος στις μικρές πόλεις και τις αγροτικές περιοχές, και τη νέα μεσαία τάξη, η οποία ζει συνήθως στις μητροπολιτικές περιοχές.

Όταν αναφερόμαστε στην παλιά μεσαία τάξη εννοούμε τους somewheres , δηλαδή τους εδαφικοποιημένους ή τοπικοποιημένους, οι οποίοι είναι εγκαταστημένοι κάπου και  που είναι πιο ριζωμένοι σε μια τοπική κοινότητα και κάποιον τόπο. Στη νέα μεσαία τάξη περιλαμβάνονται οι anywheres, δηλαδή οι αποεδαφικοποιημένοι που βρίσκονται οπουδήποτε και πουθενά ριζωμένοι, οι οποίοι έχουν γίνει οι πολιτιστικοί και πολιτικοί ηγέτες, με τις φιλελεύθερες και μετα-νεωτερικές αξίες τους, με κοσμοπολίτικη οπτική και συχνά με ακαδημαϊκή εκπαίδευση.

Η παλιά (παραδοσιακή) μεσαία τάξη (οι κάπου) δεν έχει αλλάξει και πολύ και δεν έχει ωφεληθεί πολύ από τη μετα-βιομηχανοποίηση. Η εκπαίδευσή της, οι θέσεις εργασίας και το εισόδημά της  έχουν σταματήσει σε ένα μεσαίο επίπεδο. Να τονίσουμε βέβαια ότι το χάσμα που διευρύνεται μεταξύ της νέας και της παλαιάς μεσαίας τάξης είναι λιγότερο οικονομικό και περισσότερο πολιτιστικό. Ο τρόπος ζωής της παλιάς μεσαίας τάξης που ήταν στο παρελθόν ο κανονικός τρόπος ζωής για τους περισσότερους ανθρώπους δεν χαίρει πια εκτίμησης. Ένα καλό παράδειγμα αυτού είναι το θέμα της υγείας, όπου η νέα μεσαία τάξη (οι οπουδήποτε) έχει γενικά επιβεβαιώσει τις αξίες της για το κάπνισμα και τα λιπαρά τρόφιμα, βασικά στοιχεία του κλασικού τρόπου ζωής της εργατικής τάξης που τώρα αποδοκιμάζονται.

Το παραδοσιακό μοντέλο που χωρίζει τις νοικοκυρές και τους άνδρες βιοπαλαιστές της παλιάς μεσαίας τάξης έχει χάσει επίσης το κύρος του απέναντι στο κυρίαρχο πλέον κοινωνικό ιδεώδες των χειραφετημένων επαγγελματιών γυναικών. Αντίθετα, ο εκσυγχρονισμός των σχέσεων μεταξύ των φύλων έχει κλονίσει την ταυτότητα των ανδρών ως οικογενειάρχες, διαβρώνοντας την αυτοπεποίθησή τους.

Ενώ η πανεπιστημιακή εκπαίδευση πήρε μεγάλη κοινωνική αξία  και επεκτάθηκε ραγδαία τις τελευταίες δεκαετίες –ιδίως στην Ελλάδα όπου μετά τη μεταπολίτευση ήταν το όνειρο κάθε οικογένειας τα τέκνα της να τελειώσουν το πανεπιστήμιο, να κινηθούν προς την οικονομία της γνώσης, για να επακολουθήσει η κοινωνική ανέλιξη όλης της οικογένειας- η κοινωνική θέση των μη ακαδημαϊκών επαγγελμάτων που χαρακτηρίζουν την παλαιά μεσαία τάξη, συμπεριλαμβανομένων των τεχνιτών και των τεχνικών, υποτιμήθηκε όχι οικονομικά, αλλά κυρίως πολιτισμικά, από την άποψη της κοινωνικής υπεραξίας .

Τα κόμματα και τα κοινοβούλια στις αντιπροσωπευτικές δημοκρατίες σήμερα ελέγχονται κυρίως από επαγγελματίες που αποφοίτησαν από το πανεπιστήμιο και μοιράζονται μια κοσμοπολίτικη, φιλελεύθερη κοσμοθεωρία (των οπουδήποτε). Όλο και περισσότερο, οι κάπου έχουν την αίσθηση ότι η πολιτική δεν έχει εργαστεί προς το συμφέρον τους. Δεν αισθάνονται ότι εκπροσωπούνται από κόμματα και στους θεσμούς λήψης πολιτικών αποφάσεων και φαίνεται να εξεγείρονται!

Στο παράδειγμα της μετανάστευσης, οι πολιτικοί της εξουσίας και τα ΜΜΕ είναι απρόθυμα να συζητήσουν τις ανησυχίες των κάπου για τη μετανάστευση και τα πραγματικά ζητήματα που ωθούν τους ανθρώπους  στον «αναπτυγμένο» κόσμο- όσους πριν δεν είχαν ρατσιστικές ή ξενοφοβικές απόψεις -να στραφούν  περαιτέρω προς τα κόμματα των υπερδεξιών λαϊκιστών-δημαγωγών.

 Η πόλωση για τις πολιτικές του κλίματος.

Ενώ η κλιματική αλλαγή και οι πιο ορατοί ακτιβιστές του κινήματος για την προστασία του κλίματος, όπως η Greta Thunberg, έγιναν συχνά πρωτοσέλιδα παντού στη Δύση και Βορρά, είναι οι κάπου που αντιστέκονται στις αποφάσεις - που λαμβάνονται κυρίως από τους οπουδήποτε - να φυτέψουν ανεμογεννήτριες στο κατώφλι των σπιτιών τους σε μικρές πόλεις και χωριά, μακριά από όπου ζουν οι οπουδήποτε. Πολλοί από τους  εδαφικοποιημένους κάπου αισθάνονται ότι αναγκάζονται να πληρώσουν το τίμημα για τον τρόπο ζωής μιας μητροπολιτικής τάξης που είναι έντασης άνθρακα. Είναι ένα παράδοξο, αλλά οι άνθρωποι που ζουν σε μεγάλες πόλεις με πολύ φιλο-περιβαλλοντικές στάσεις και οι οποίοι υποστηρίζουν το κίνημα της προστασίας του κλίματος, δείχνουν να έχουν υψηλό προσωπικό οικολογικό αποτύπωμα.

Ωστόσο, αυτή η γραμμή σύγκρουσης δεν μπορεί να είναι φυσική. Φαίνεται λογικό οι άνθρωποι με παραδοσιακές αξίες, που θέλουν να διατηρήσουν τις παραδόσεις και τις κοινωνικές δομές που αγαπούν,να θέλουν επίσης να διατηρήσουν το περιβάλλον υγιές, συμπεριλαμβανομένων των κλιματικών συνθηκών από τις οποίες εξαρτάται η φύση, και ακόμη περισσότερο καθώς πολλοί άνθρωποι που ζουν σε αγροτικές περιοχές εργάζονται στη γεωργία και επηρεάζονται άμεσα από το μεταβαλλόμενο κλίμα. Από την άλλη οι ίδιοι άνθρωποι που ζουν σε αγροτικές περιοχές συχνά εξαρτώνται από το αυτοκίνητο ως τον κύριο τρόπο μεταφοράς τους, και επίσης συχνά εργάζονται σε παλιές βιομηχανίες (αυτοκινητοβιομηχανία, χάλυβας, άνθρακας...), όπου οι θέσεις εργασίας πιθανότατα θα εξαφανιστούν ως αποτέλεσμα της μετάβασης σε μια οικολογικά βιώσιμη οικονομία.

Αν όμως υποτεθεί ότι οι κοινωνίες μας θα αναπτύξουν τελικά δίκαιες στρατηγικές για την αντιμετώπιση της κρίσης του κλίματος, οι μητροπολιτικοί οπουδήποτε με τον υψηλού άνθρακα τρόπο ζωής τους είναι αυτοί που θα πρέπει να αλλάξουν περισσότερο-με το να γίνουν π.χ. περισσότερο τοπικοποιημένοι και να σταματήσουν να ταξιδεύουν πολύ- ενώ και οι περιφερειακοί-τοπικοποιημένοι  κάπου μπορεί να μικρύνουν το οικολογικό τους αποτύπωμα αλλάζοντας τον τρόπο μετακίνησης με τη βοήθεια τοπικών δρομολογίων των Μαζικών Μέσων Μεταφοράς-καθήκον των τοπικών κοινοτήτων και αρχών αυτό-αλλά και αποδεχόμενοι νέες θέσεις εργασίας σε νέους βιώσιμους τομείς οικονομίας-πέρα από την παλιά βιομηχανία .

Η τρέχουσα λοιπόν πόλωση των πολιτικών του κλίματος είναι λιγότερο μια σύγκρουση του ποιος έχει να κερδίσει ή να χάσει τα περισσότερα από τη μετάβαση σε μια φιλική προς το κλίμα οικονομία, και πρόκειται περισσότερο για το ζήτημα ότι οι κάπου βλέπουν την πολιτική για το κλίμα ως έναν ακόμη τομέα πολιτικής που τους επιβάλλεται, χωρίς τη συμμετοχή τους στην πολιτική διαδικασία.

Η τάση του ατομικού –κοινωνικού ελέγχου και η προοπτική τεχνοφασιστικών καθεστώτων

Η προώθηση της ψηφιοποίησης-αυτοματοποίησης-ρομποτοποίησης , αλλά και της «διασύνδεσης κατά 360 μοίρες» των βιομηχανικών κλάδων της παραγωγής με την διακίνηση και μεταφορά προϊόντων, καθώς  και με τους χώρους εργασίας και της απαιτούμενης ακόμα εξειδικευμένης πνευματικής εργασίας των στελεχών από το σπίτι, η οποία έλαβε και λαμβάνει διαστάσεις κατά την περίοδο της παρούσας πανδημίας,  δεν θα είναι πια μόνο στα πλαίσια της αντιμετώπισής της, αλλά και μελλοντική τάση για τον παγκοσμιοποιημένο καπιταλισμό.   

Την αποδοχή της νέας τεχνολογίας επικοινωνιών με τη μορφή 5G, που προσπαθούν να επιβάλλουν οι ελίτ για λόγους ευκολίας τάχα της επικοινωνίας των πολιτών, με το υπεργρήγορο ίντερνετ (με τις αρνητικές για την υγεία και το ανθρώπινο ανοσοποιητικό σύστημα συνέπειες, λόγω της μεγάλης πυκνότητας των δορυφόρων και των κεριών που απαιτούνται), την επιβάλλουν στην ουσία για την επιδίωξη του πλήρους ελέγχου της ατομικής και συλλογικής συνείδησης. Σε συνδυασμό με τη γενικευμένη εγκατάσταση καμερών υψηλής τεχνολογίας με ψηφιακή αναγνώριση κάθε προσώπου, για ολοκληρωτική παρακολούθηση των κινήσεων των πολιτών-που ξεκίνησε μεν από την Κίνα, αλλά μπορεί να γενικευθεί και στη Δύση με την ευκαιρία που δίνει στις απανταχού εξουσίες ο κορονοϊός- με εφαρμογή λογοκρισίας σε όλα τα μέσα επικοινωνίας των πολιτών και το ίντερνετ-αν το επιτρέψουν οι πολίτες όντας αδιάφοροι σε αυτές τις εξελίξεις-αυτό που προσπαθούν στην ουσία να πετύχουν, είναι να υλοποιήσουν τους πυλώνες για επικράτηση τεχνοφασιστικών οργουελιανών καθεστώτων παντού. Όμως σε αυτή την προοπτική έχει αρχίσει να εκδηλώνεται και μια τάση και ένα κίνημα αντίστασης.

Η τάση αλλαγής παραδείγματος

Ένα είναι σίγουρο: Για να είμαστε σε θέση να αντιμετωπίσουμε με επιτυχία τον αυταρχισμό της παγκόσμιας ελίτ και τις επερχόμενες κρίσεις στα πλαίσια του παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού, είτε πρόκειται για την οικονομική κρίση, είτε για την αλλαγή του κλίματος, είτε για την οικονομική κρίση και τη μετάβαση σε μια οικολογικά βιώσιμη οικονομία και κοινωνία, θα χρειασθεί να ξεπερασθεί η πόλωση που υπάρχει σήμερα στη μεσαία τάξη, η οποία είναι η τάξη που στον αναπτυγμένο κόσμο ανεβάζει και κατεβάζει κυβερνήσεις λόγω του πολιτικοκοινωνικού της βάρους στην αντιπροσωπευτική δημοκρατία και τις εκλογές. Κάποια τμήματα αυτής της τάξης, όπως αναφέρθηκε πιο πάνω , έχουν την τάση να στραφούν στην αλλαγή του κοινωνικού παραδείγματος. Όμως , μόνο εάν επιτύχουν μια ευρεία κοινωνική συναίνεση, χωρίς επιβολή, μπορούν να θέσουν-μαζί με τα υπόλοιπα τμήματα των «από κάτω»- τα θεμέλια για μια ανανεωμένη εμπιστοσύνη και ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο για αλλαγή παραδείγματος που απαιτούν.

 Για να γίνει όμως δυνατή μια τέτοια συναίνεση απαιτείται καταρχήν μια εκ των ουκ άνευ συζήτηση, για το τι συμβαίνει σήμερα στον παγκοσμιοποιημένο καπιταλισμό που αφορά όχι μόνο τον άνθρωπο και τις κοινότητές του, αλλά και όλα τα οικοσυστήματα, χωρίς τα οποία δεν μπορεί  όχι μόνο να ευημερήσει- ευζωήσει, αλλά ούτε να επιβιώσει. Και προς αυτή την κατεύθυνση θα βοηθήσει η σημερινή και οι επερχόμενες υγειονομικές και δομικές κρίσεις, οι οποίες αφορούν στο σύνολο των πολιτών αυτού του πλανήτη.

Τοπικοποίηση-Αποανάπτυξη –Κοινοτισμός-Άμεση Δημοκρατία;

Η πανδημία, όπως αναφέρθηκε μπορεί να επιταχύνει τις διαδικασίες που ήταν ήδη σε εξέλιξη τα τελευταία χρόνια. Ωστόσο, η γενικότερη αλλαγή παραδείγματος δεν είναι προκαθορισμένη. Τα επόμενα χρόνια θα είναι θεμελιώδη για τη διαμόρφωσή του. Ο Τραμπ, το Brexit και η άνοδος ακροδεξιών λαϊκιστικών κομμάτων σε όλη τη Δύση και τον Βορρά μπορεί να σηματοδότησαν την αρχή του τέλους ενός διπλού (οικονομικού και πολιτιστικού) φιλελευθερισμού, αλλά όσα από τα κοινωνικά κινήματα και τους ακτιβιστές αξιολογούν σαν ευκαιρία την υπάρχουσα κατάσταση- η οποία εγκυμονεί και συγκεκριμένες δυνατότητες αλλαγών- θα χρειασθεί να ξεκινήσουν μια Από ΚΟΙΝΟΥ διαδικασία αναζήτησης εκείνων των υλικών και άυλων πόρων  που θα αποτελέσουν τα συστατικά για την οικοδόμηση και διαμόρφωση των πυλώνων του επόμενου παραδείγματος.

Θα χρειασθεί να πεισθούν οι απανταχού οπουδήποτε και τα ανώτερα στρώματα της μεσαίας τάξης, ότι θα πρέπει να εγκαταλείψουν τα μητροπολιτικά σπιτικά τους γραφεία, τις Zoom συνομιλίες τους και τις ευχάριστες στα αυτιά τους πομφόλυγες των ειδημόνων και να μάθουν πραγματικά να κατανοούν τη ζωντανή πραγματικότητα των κάπου και των από κάτω. Πρέπει να αναγνωρίσουν τον πλήρη ρόλο που διαδραμάτισε στην πόλωση των σημερινών «από κάτω» ο πολιτιστικός, και όχι μόνο ο οικονομικός φιλελευθερισμός. Η ψυχολογία των δυτικών, μορφωμένων, βιομηχανοποιημένων, πλούσιων και δημοκρατικών πολιτών είναι πολύ διαφορετική από την ψυχολογία της υπόλοιπης ανθρωπότητας, συμπεριλαμβανομένων των ανθρώπων με πιο παραδοσιακές αξίες στις ευρωπαϊκές δυτικές κοινωνίες. Θα χρειαστεί να βρεθούν τρόποι που θα κάνουν όλους τους «από κάτω» να αισθανθούν και πάλι σαν σημαντικά μέλη της κάθε κοινωνίας και επι μέρους κοινότητας και να συμμετέχουν στον καθορισμό και τις αποφάσεις που αφορούν στη καθημερινή ζωή τους. Κατά τη διάρκεια αυτής της πανδημίας παρατηρήθηκαν θετικά σημάδια όσον αφορά στην αλληλοεκτίμηση και αλληλοαναγνώριση. Τα ανώτερα και κατώτερα κοινωνικά στρώματα εκτίμησαν στον ίδιο βαθμό για παράδειγμα τα «κατώτερα» επαγγέλματα φροντίδας και νοσηλείας και το «ανώτερο» ιατρικό προσωπικό.

Σε τελική ανάλυση, θα χρειαστεί να οργανωθούν από το Από ΚΟΙΝΟΥ κίνημα ευρείες κοινωνικές συζητήσεις για όλα τα ζητήματα που υπάρχουν σήμερα και θα προκύψουν και αύριο. Τη συνεισφορά μας σε αυτή τη συζήτηση την έχουμε διατυπώσει-μαζί με τον Γιάννη Μπίλλα-στο τελευταίο μας βιβλίο με τίτλο: «ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ, με το πρόταγμα της αυτονομίας, της αποανάπτυξης, του κοινοτισμού και της άμεσης δημοκρατίας»

Η αντιμετώπιση της πανδημίας από τους «από πάνω» και η ευκαιρία που δίνεται στους «από κάτω» να την ανατρέψουν!

Τα γεγονότα που ακολούθησαν μετά το ξέσπασμα της κρίσης του Κορονοϊού, δημιούργησαν τις τέλειες συνθήκες  ώστε οι κυβερνήσεις και η παγκόσμια ελίτ να αρπάξει την ευκαιρία να εφαρμόσει τέτοια μέτρα  πολιτικής ατζέντας, που σε κάθε άλλη περίπτωση θα προκαλούσαν μεγάλη αντίδραση από τους «από κάτω» υπηκόους της.

 Είναι ένα προσχέδιο μέτρων που ακολουθείται από το πολιτικό προσωπικό των ελίτ εδώ και δεκαετίες και είναι γνωστό σαν  «Δόγμα του Σοκ», το οποίο πρώτη έχει περιγράψει η Ναόμι Κλάιν στο ομώνυμο βιβλίο της, και ταιριάζει στο τελευταίο χαρακτηριστικό του καπιταλισμού, δηλαδή στον «Καταστροφικό Καπιταλισμό».

Πραγματικά η  Ιστορία του μέχρι σήμερα, είναι στην ουσία μια αλληλοδιαδοχή ανάλογων κρίσεων (Σοκ) , όπως είναι τα σοκ των πολέμων, των φυσικών καταστροφών, των οικονομικών κρίσεων και των επακόλουθων καταστροφών που -και στη συγκεκριμένη περίπτωση – και φέρουν μαζί τους τις υπολογισμένες  λύσεις της «ελεύθερης αγοράς», οι οποίες λύσεις εκμεταλλεύονται και οξύνουν τις υπάρχουσες κοινωνικές ανισότητες.
Προτείνονται για παράδειγμα- και στις ΗΠΑ και στην Ευρώπη- ως μέτρα αναχαίτισης των αποτελεσμάτων της πανδημίας ένα πακέτο περικοπών που θα περιλαμβάνουν τους φόρους στις επιχειρήσεις και τις αμοιβές των μισθωτών από τη μια και ένα πακέτο βοήθειας στις βιομηχανίες που θα παρουσιάσουν ελλείμματα.
«Αυτές τις ενέργειες δεν τις εφαρμόζουν επειδή πιστεύουν πως θα είναι ο πιo αποτελεσματικός τρόπος να απαλύνουν τα δυσάρεστα αποτελέσματα στη διάρκεια της πανδημίας, αλλά είχαν ήδη έτοιμα ανάλογα σχέδια και τώρα βρήκαν την ευκαιρία να τα εφαρμόσουν», λέει η Κλάιν. Οι ελίτ θα εκμεταλλευτούν την πανδημία ως «τέλεια καταιγίδα», υποστηρίζει.

Στον «Καταστροφικό Καπιταλισμό» και στις μεγάλες κρίσεις, οι ιδιωτικές βιομηχανίες βρίσκουν πάντα την ευκαιρία να κερδοσκοπήσουν στο έπακρο και να συσσωρεύσουν κεφάλαια και για μετά την κρίση, ενώ  το πολιτικό προσωπικό χρησιμοποιεί στρατηγικές που προωθούν πολιτικές συστηματικής διεύρυνσης της ανισότητας και παραπέρα πλουτισμού των ελίτ . Σε στιγμές κρίσης οι άνθρωποι έχουν την τάση να εστιάζουν στις καθημερινές τους ανάγκες για να επιβιώσουν και εμπιστεύονται επίσης περισσότερο τους ειδικούς και όσους κατέχουν την εξουσία-πόσο μάλλον στα πλαίσια της σημερινής υγειονομικής κρίσης, που κινδυνεύει ό,τι πιο πολύτιμο έχουν, η υγεία και η ίδια η ζωή τους. Την ώρα λοιπόν της κρίσης του Κορονοϊού, δεν μπορούν να προσέξουν όσο πρέπει το παιχνίδι της εξουσίας με τις επιθυμητές στην ελίτ, αλλά αντιδημοφιλείς για τους υπόλοιπους  πολιτικές.

Η στρατηγική που ακολουθείται από τις κυβερνήσεις παντού σήμερα, είναι να μεγιστοποιούν τη σύγχυση και ελαχιστοποιούν την προστασία, και δεν πρόκειται για μία συνωμοσία. Είναι απλά ο τρόπος που αντιμετωπίζουν αυτή την κρίση, που δεν θα μπορούσε να είναι παρά κακοδιαχείρισή της, αφού στα πλαίσια των παγκοσμιοποιημένων καπιταλιστικών σχέσεων, η εξάπλωση του ιού γίνεται με πολύ συγκεκριμένο τρόπο: από άνθρωπο σε άνθρωπο, συνδεδεμένων με ανθρωποδίκτυα στα πλαίσια των παγκοσμιοποιημένων οικονομικών και κοινωνικών δικτύων. Όπως όλα τα πλανητικά δίκτυα, έτσι και τα ανθρωποδίκτυα είναι τόσο πολύπλοκα συστήματα που λειτουργούν χαοτικά (με την μαθηματική έννοια του όρου) και δεν είναι εύκολο να ελεγχθούν. Να υπενθυμίσουμε βέβαια και το χαρακτηριστικό των σημερινών καπιταλιστικών κοινωνιών, σαν κοινωνιών της διακινδύνευσης, που, ακόμα και αν είναι τεχνολογικά και οικονομικά αναπτυγμένες, παραμένουν ευάλωτες σε «κινδύνους που δεν μπορούν να διαγνωστούν». Ειδικά όταν συνδυάζονται με το γεγονός των τελευταίων χρόνων, της υποβάθμισης δηλαδή και των ελλείψεων των προγραμμάτων δημόσιας υγείας και της ανυπαρξίας προστασίας των εργαζομένων.

Ο συνδυασμός αυτών των ελλείψεων προκάλεσε και το υπέρμετρο σοκ σήμερα στους «από κάτω». Και αυτό θα το εκμεταλλευτούν οι «από πάνω», για να διασώσουν τις βιομηχανίες τους -που βρίσκονται στο επίκεντρο της πιο ακραίας κρίσης που αντιμετωπίζουμε σήμερα, της κλιματικής κρίσης- τη βιομηχανία αερομεταφορών, τη βιομηχανία πετρελαίου και αερίου, τη βιομηχανία πολυτελούς τουρισμού (κότερα, γιοτ, κρουαζιέρες) κ.λπ. Θέλουν με κάθε τρόπο να υποστηρίξουν και να διατηρήσουν όλους αυτούς τους τομείς, που κλυδωνίζονται σήμερα λόγω των μέτρων για την προστασία του κλίματος, μετά τη συμφωνία του Παρισιού. 

Μη ξεχνάμε πως ο παγκοσμιοποιημένος καπιταλισμός δεν έχει μόνο παγκοσμιοποιήσει την ασθένεια, έχει οξύνει ταυτόχρονα την κλιματική κρίση, την οικολογική κρίση, τη διατροφικής κρίση, τη συγκέντρωση υπερπληθυσμών σε τερατουπόλεις –όπου ο αέρας δεν αναπνέεται-την αύξηση της αστικοποίησης  και της χρήσης γης εις βάρος των δασών και της άγριας ζωής, την εξαφάνιση ειδών, την υποβάθμιση των εδαφών από τη βιομηχανική γεωργία με τις αντίστοιχες χημικές εισροές, την αύξηση των οικονομικών και κοινωνικών ανισοτήτων στις ανθρώπινες κοινότητες κ.λπ.

Από αυτή την όξυνση, βγαίνουν πάντα οι κερδισμένοι και οι χαμένοι. Από την όξυνση της χρηματοπιστωτικής κρίσης του 2008 π.χ. μάθαμε ότι ιδιωτικοποιούνται τα κέρδη, ενώ οι ζημίες κοινωνικοποιούνται: είδαμε να εφαρμόζεται η διάσωση των Τραπεζών, με λευκές επιταγές και ποσά που τελικά έφτασαν σε τρισεκατομμύρια δολάρια σε παγκόσμιο επίπεδο, ενώ το πραγματικό κόστος το μετακύλισαν στη μεσαία τάξη και τους «από κάτω», μέσω πολιτικών και «μνημονίων» οικονομικής λιτότητας (περικοπών των κοινωνικών παροχών, μειώσεις μισθών και συντάξεων κ.λπ.). Έτσι δεν πρόκειται απλά για το τι συμβαίνει κάθε φορά στον αντίστοιχο χρόνο, αλλά για το «πώς θα αποπληρωθούν αυτά τα κόστη όταν έρθει η ώρα του λογαριασμού».

Την τωρινή κρίση του Κορονοϊού μάλιστα, οι ΗΠΑ και ο Τραμπ τη χρησιμοποιούν και σαν μοχλό πίεσης για να αλλάξουν εχθρικά τους καθεστώτα, όπως της Βενεζουέλας ή του Ιράν, ενισχύοντας τις κυρώσεις εναντίον τους γνωρίζοντας ότι ο κορονοϊός θα προκαλέσει εκατόμβες νεκρών στα ήδη διαλυμένα συστήματα υγείας τους.

Οι «από κάτω» αντίστοιχα, κάθε φορά που δοκιμάζονται από μία κρίση, είτε οπισθοχωρούν και διαλύονται από την ανημπόρια και την απάθεια, είτε ανασυντάσσονται και βρίσκουν τη δύναμη για αντίσταση, αλληλεγγύη, συμπόνια και συνεργασία , αξίες τις οποίες ανακαλύπτουν ξανά ότι τις κατέχουν. Αυτή η πανδημία είναι μία από αυτές τις δοκιμασίες. Ο λόγος που υπάρχει η ελπίδα πως αυτή τη φορά θα καταφέρουν να επιλέξουν ένα ευτοπικό μέλλον για αυτούς και τα παιδιά τους, είναι πως από το 2008 και μετά, απομυθοποιήθηκε η υπόσχεση του καπιταλιστικού μοντέλου «ανάπτυξης» για κοινωνίες «ευημερίας, ασφάλειας και αφθονίας». Έχει δημιουργηθεί «από τα κάτω» ένα παγκόσμιο κίνημα από τους «από κάτω» που προτείνει μία εναλλακτική  πολιτική, ένα διαφορετικό είδος αντίδρασης στην κρίση που φτάνει μέχρι και τις ρίζες που την προκαλούν και απαιτεί τη ριζική αλλαγή του συστήματος. Προς την κατεύθυνση της αποανάπτυξης-τοπικοποίησης, του κοινοτισμού και της άμεσης δημοκρατίας, με στήριξη στα κοινά συλλογικά και κοινωνικά αγαθά, καθώς και στις αξίες της αλληλεξάρτησης, της ενσυναίσθησης, της συνεργασίας και συνεργατικότητας.
Μία κρίση όπως αυτή που ζούμε σήμερα-που από υγειονομική θα εξελιχθεί σίγουρα και σε οικονομική κρίση μεγαλύτερη από αυτήν του 2008-μας δείχνει καθαρά την άμεση εξάρτηση που έχουμε όλοι μεταξύ μας. Ανακαλύπτουμε σε πραγματικό χρόνο πως είμαστε πολύ περισσότερο διασυνδεδεμένοι ο ένας με τον άλλο, παρά τον άκρατο ατομικισμό στον οποίο μας ωθούσε το βάρβαρο οικονομικό σύστημα που επικρατούσε μέχρι τώρα. Νομίζαμε πως είμαστε ασφαλείς εάν έχουμε μια καλή ιδιωτική ασφάλεια και υγειονομική περίθαλψη, αλλά αν το άτομο που φέρνει το φαγητό που παραγγείλαμε στο σπίτι ή που πακετάρει τις συσκευασίες στα σουπερμάρκετς δεν έχει ασφάλεια και ικανή υγειονομική περίθαλψη, δεν θα είμαστε ποτέ ασφαλείς. Εάν δεν φροντίσουμε ο ένας τον άλλο, κανείς μας δεν θα βρει φροντίδα. Είμαστε όλοι μας αλληλο-συνδεδεμένοι, καθώς είναι πια αποδεδειγμένο ότι δεν υπάρχει ατομική υγεία, αλλά υγεία που μπορεί να διατηρηθεί μόνο σε συλλογικό επίπεδο. Όταν ο καθένας κάνει αυτά που πρέπει χάριν της υγείας της κοινότητας και η κοινότητα φροντίζει τα μέλη της, το καθένα χωριστά, γιατί η συλλογική υγεία εξαρτάται από την υγεία του καθένα.
Στον καθένα μας υπάρχουν διαφορετικές πλευρές του εαυτού μας. Αν συμμετέχουμε σε ένα σύστημα που ξέρουμε πως δεν υπάρχει αλληλεγγύη και φροντίδα για τους ανθρώπους, δεν υπάρχει ισότιμη κατανομή των αγαθών, τότε ασφαλώς και θα επικρατήσει το άπληστο, αρπακτικό κομμάτι του εαυτού μας, που θα χρειασθεί να πατήσει επί πτωμάτων για να επιβιώσει και να «αδειάσει τα σουπερμάρκετ από χαρτί υγείας και μακαρόνια», αν μπορεί. Έχοντας όμως αυτό ως επίγνωση, μπορεί να σκεφτεί και να φανταστεί κανείς εύκολα, ένα εναλλακτικό σύστημα, στο οποίο δε θα χρειάζεται να αποθησαυρίζει, να λεηλατεί και να αρπάζει για να φροντίσει μόνο τον εαυτό και τους δικούς του, γιατί θα υπάρχει μοιρασιά στα διαθέσιμα αγαθά και φροντίδα της κοινότητας ακόμα και για τους πιο ευάλωτους. Απλά χρειάζεται να επανανοηματοδοτήσουμε τη ζωή μας. Μας χρειάζεται ένα σύστημα που θα προωθεί και θα αναδεικνύει τη θετική μας πλευρά, αυτή της συλλογικής συνύπαρξης . Της πλευράς μας εκείνης που θα μας οδηγήσει σε κοινωνίες αποανάπτυξης , αποφεύγοντας τη επερχόμενη κατάρρευση!

Γιώργος Κολέμπας

http://www.topikopoiisi.eu/

Δικτατορία της υγείας ή Δημοκρατία;

Κανονικά η Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας (ΠΟΥ) του ΟΗΕ θα έπρεπε να είναι υπεύθυνη για να δώσει τον τόνο και τον ρυθμό στον παγκόσμιο συντονισμό για την αντιμετώπιση της παρούσας πανδημίας. Και επειδή ο ΟΗΕ είχε τονίσει αρκετές φορές ότι περίμενε ένα τέτοιο ξέσπασμα από κάποια μετάλλαξη της οικογένειας των κορονοϊών, θα έπρεπε ήδη το προηγούμενο διάστημα, να έχει συμβουλεύσει τα κράτη και τις κυβερνήσεις να κάνουν κατάλληλες αντίστοιχες επενδύσεις στα δημόσια συστήματα υγείας τους.

Αλλά ο ΠΟΥ κάθε άλλο παρά είναι εκείνη η οργάνωση που μπορεί να συμπεριφερθεί «ουδέτερα» και να ανταποκριθεί στο ύψος των απαιτήσεων της επιστημονικής κατάστασης και του «κοινού καλού» της παγκόσμιας κοινότητας. Αυτό οφείλεται –μεταξύ των άλλων- και στο γεγονός ότι το 75% των πόρων της προέρχονται από εθελοντικές συνεισφορές  των δυτικών βιομηχανικών κρατών, από χορηγίες διάφορων ιδρυμάτων, όπως του Bill & Melinda Gates, από δωρεές Μ.Κ.Ο και ιδιωτικών επιχειρήσεων. Αυτοί οι χορηγοί ακολουθούν κατά κανόνα τις δικές τους ιδιαίτερες νεοφιλελεύθερες ατζέντες, οι οποίες στοχεύουν στην ιδιωτικοποίηση της δημόσιας υγείας.

Στις σημερινές συνηθισμένες αναλύσεις για την υγειονομική κρίση παίζουν ακόμα αποφασιστικό ρόλο τα οικονομικά. Ο κόσμος φαίνεται να είναι σε κίνδυνο γιατί έχουν ανασταλεί το μεγαλύτερο μέρος των κοντινών ή μακρινών αεροπορικών πτήσεων ή γιατί η Κίνα σταμάτησε την παραγωγή και τον εφοδιασμό των υπόλοιπων με προϊόντα, ενώ έσπασαν οι παγκόσμιες αλυσίδες εμπορίου και εφοδιασμού και ταυτόχρονα «έπεσαν» τα χρηματιστήρια. Ενώ  υπάρχει υπερφόρτωση των δημόσιων υγειονομικών συστημάτων, τα οποία όλα τα προηγούμενα χρόνια αποδυναμώθηκαν και συρρικνώθηκαν, οι πολιτικοί που βρίσκονται στη εξουσία αντί να στραφούν στην αναβάθμισή τους ώστε να είναι δυνατή η περίθαλψη των πληθυσμών, διαθέτουν τα οικονομικά «μπαζούκας» τους για τη σωτηρία των ιδιωτικών επιχειρήσεων και εταιρειών. Και όλα αυτά σε μια περίοδο όπου εκατομμύρια πολίτες από όλο τον κόσμο απαιτούσαν και μέτρα για την κλιματική προστασία από τις κυβερνήσεις. Ό,τι πολλοί από μας απαιτούσαμε να γίνει –χωρίς ανταπόκριση από τις κυβερνήσεις-φαίνεται ότι τώρα μέσω του κορονοϊού γίνονται πραγματικότητα σε μια νύχτα: η παγκόσμια καπιταλιστική οικονομία με το παγκόσμιο εμπόριο και την παγκόσμια κινητικότητα(για κάποιους)-που προώθησαν την διασπορά του ιού και επίσης την αποσταθεροποίηση του κλίματος-έχουν δραματικά περιορισθεί, με αποτέλεσμα να μειωθούν δραστικά και οι εκπομπές διοξειδίου και τα απόβλητα.

Μέτρα χωρίς προηγούμενο

Από τις πρώτες ανακοινώσεις της Κίνας τον Γενάρη του `20, ο ΠΟΥ εξήρε τα εκεί μέτρα σαν αποτελεσματικά και τα κατάλληλα για την περίσταση. Ξαφνικά η στάση της Κίνας στην αντιμετώπιση της επιδημίας έγινε πρότυπο όχι μόνο για την Ασία, αλλά και τα δυτικά κράτη. Δεν έγινε γνωστή από τα δυτικά ΜΜΕ καμία κριτική από τους-τις Κινέζους-ζες πολίτες, που έχουν σταθεί επικριτικά στον τρόπο αντιμετώπισης της κυβέρνησής τους. Ο αποκλεισμός 50 εκατομ. ανθρώπων στη μητροπολιτική περιοχή της Βουχάν, αντιμετωπίσθηκε με κάποιο θαυμασμό στην Ευρώπη. Ένας τέτοιος δρακόντειος περιορισμός της κυκλοφορίας και κινητικότητας, αλλά και της ελευθερίας στην πληροφορία, δεν έχει υπάρξει ξανά στην ιστορία των επιδημιών.

Δεν είναι τυχαίο βέβαια ότι η Βόρεια Ιταλία έγινε και η γέφυρα για τη μετάδοση του ιού στην Ευρώπη. Η Λομβαρδία και η Τοσκάνη, από τη δεκαετία του 1990, έγιναν οι περιοχές όπου επεκτάθηκε η παγκοσμιοποιημένη «κινεζοποίηση» των σχέσεων εργασίας και η επαφή με την κινέζικη βιομηχανία κλωστοϋφαντουργίας και επεξεργασίας δέρματος με τα περίφημα προϊόντα made in Italy- ρούχα και παπούτσια, που κατασκευάζονταν στην Κίνα , με μισθούς πείνας από τις εταιρείες, και πωλούνταν με μεγάλο κέρδος, κυρίως στις εκθέσεις του Μιλάνου ή της Φλωρεντίας[1]. Έτσι η περιοχή μεταξύ αυτών των δύο πόλεων έγινε και ο προπομπός της πρακτικής της καραντίνας και του αποκλεισμού κατοικημένων ζωνών στη Ευρώπη.

Δεν υπάρχει εναλλακτική στον περιορισμό της κινητικότητας και της ελευθερίας;       

 Ο ΠΟΥ, δια στόματος του σχετικού διευθυντή του προγράμματος έκτακτης ανάγκης για την υγεία[2], απαντά ότι δεν είναι κατάλληλη και δίκαιη η κριτική που γίνεται από πολλές μεριές για την αυταρχική στάση της Κίνας με τους αποκλεισμούς-εγκλεισμούς: «δεν μπορεί κανείς να μεταφέρει δυτικές οπτικές ηθικής σε μια 5.000 ετών παλιά κουλτούρα». Με αυτό το επιχείρημα δικαιολόγησε και την «αναδιαμόρφωση» εκατοντάδων χιλιάδων Ουιγούρων, που κρατιούνται συστηματικά σε «κέντρα ενσωμάτωσης» στη Βορειοδυτική Κίνα. Το επιχείρημα της κουλτούρας και της οικονομίας υπερτερεί έναντι των ανθρώπινων δικαιωμάτων κατά τον ΠΟΥ. Αυτό δίνει το δικαίωμα στην κυβέρνηση της Κίνας να βάλει καινούργια στάνταρς –και με την ευκαιρία της επιδημίας-όσον αφορά τον έλεγχο και την παρακολούθηση των πολιτών, στάνταρς τα οποία είχε προετοιμάσει και πριν την εμφάνισή της: γενικευμένη εγκατάσταση καμερών υψηλής τεχνολογίας με ψηφιακή αναγνώριση κάθε προσώπου, για ολοκληρωτική παρακολούθηση των κινήσεών του. Λογοκρισία σε όλα τα μέσα επικοινωνίας και το ίντερνετ, καθώς και στο σύστημα κοινωνικής πίστωσης.

Αυτή η λογοκρισία και ο έλεγχος των μέσων επικοινωνίας και πολιτών, είναι και σοβαρότερη αιτία για την τόσο γρήγορη μετάδοση και διασπορά του ιού. Αποσιώπησαν π.χ. την έκκληση του πρώτου κινέζου γιατρού Dr. Li Wenliang που απομόνωσε τον νέο ιό στη Βουχάν-κατοπινό θύμα και ο ίδιος -  για την αντιμετώπιση της επερχόμενης πανδημίας-τις αναρτήσεις του στα κοινωνικά δίκτυα τις διαγράφανε συστηματικά οι κινεζικές αρχές.  Οι τοπικές επιτροπές του κόμματος( Κ.Κ.Κ) που εξουσιάζει και που πέτυχε την τερατο-γέννηση και επικράτηση του κρατικού καπιταλισμού στην αχανή χώρα, είχαν και έχουν εφαρμόσει την πρακτική της ενδελεχούς παρακολούθησης της καθημερινότητας των υπηκόων-πολιτών της. Τώρα μάλιστα το κόμμα επιδιώκει –μέσω μιας νέας app που βραβεύει με πιστωτικά μπόνους την φιλικά προς την κυβέρνηση στάση-να ελέγξει και την κοινωνική συμπεριφορά. Μια «λαμπρή ιδέα», όπως την χαρακτήρισε και Ιταλός πρωθυπουργός Giuseppe Conte, η οποία μπορεί να εφαρμοσθεί παντού σε σχέση με την πανδημία του κορονοϊού, ώστε «να ξανασκεφθούμε τη συμπεριφορά μας»!

Εάν υπάρχει μια χώρα στον κόσμο που θα καταφέρει να εφαρμόσει τα όνειρα των απανταχού «μηχανικών της υγείας», τότε αυτή είναι η Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας, της οποίας ο σημερινός πρόεδρος Xi Jinping έχει περισσότερη εξουσία από ό,τι είχε ο ίδιος ο Μάο Τσετούνγκ. Αν καταφέρει να περιορίσει τον ιό στην Κίνα, αυτό θα αλλάξει πολλά πράγματα σε παγκόσμιο επίπεδο: ο «καπιταλισμός κινεζικού χαρακτήρα» θα βιώσει μια  παραπέρα νίκη, πράγμα που θα επιταχύνει την εδραίωση της Κίνας σαν γεωπολιτική υπερδύναμη. Και αυτό δεν θα είναι καθόλου καλή είδηση για τα σημερινά κινήματα της άμεσης δημοκρατίας, της αυτοδιαχείρισης και της αυτονομίας στη Δύση και στο Βορρά.

Ποια είναι τα μαθήματα που μπορούμε να πάρουμε από τις κοινωνικές εξελίξεις με βάση την πανδημία;

-          Ο περιορισμός  και ο έλεγχος των πληροφοριών και των μετακινήσεων από την πλευρά της κάθε εξουσίας είναι μια μεγάλη πρόβα για την διευκόλυνση του ολοκληρωτισμού και της επιβολής τεχνοφασιστικών μελλοντικών καθεστώτων.

-          Ο έλεγχος της κοινωνικής δραστηριότητας των πολιτών για κοινωνική αποστασιοποίηση και συρρίκνωση των σχεσιακών μας αγαθών , επιτυγχάνεται όχι μόνο μέσω των κατασταλτικών κρατικών μηχανισμών, αλλά και της επίκλησης της ηθικής της ατομικής  ευθύνης.

-          Η προώθηση της ψηφιοποίησης-αυτοματοποίησης-ρομποτοποίησης της παραγωγής στους χώρους εργασίας και της απαιτούμενης ακόμα εξειδικευμένης πνευματικής εργασίας των στελεχών από το σπίτι, δεν θα είναι πια μόνο στα πλαίσια της αντιμετώπισης της παρούσας πανδημίας, αλλά και μελλοντική τάση για τον παγκοσμιοποιημένο καπιταλισμό.   

-          Την αποδοχή της νέας τεχνολογίας επικοινωνιών με τη μορφή 5G που προσπαθούν να επιβάλλουν οι ελίτ για λόγους  ευκολίας τάχα της επικοινωνίας των πολιτών με το υπεργρήγορο ίντερνετ (με τις αρνητικές για την υγεία και το ανθρώπινο ανοσιοποιητικό σύστημα συνέπειες, λόγω της μεγάλης πυκνότητας των δορυφόρων και των κεριών που απαιτούνται), την επιβάλλουν στην ουσία για την επιδίωξη του πλήρους ελέγχου της ατομικής και συλλογικής συνείδησης, αλλά και της «διασύνδεσης κατά 360 μοίρες» των βιομηχανικών κλάδων της παραγωγής με την διακίνηση και μεταφορά προϊόντων.

-          Η μετάλλαξη των ήδη γνωστών κορονοϊών σε νέα όλο και πιο επικίνδυνα για τον άνθρωπο στελέχη λόγω προσαρμογής στις αλλαγές του περιβάλλοντος από το υπάρχον κυρίαρχο δυτικό παραγωγικό-καταναλωτικό μοντέλο ανάπτυξης , θα έχει σαν αποτέλεσμα να ξεσπούν πιο συχνά και στο μέλλον πανδημίες της σημερινής μορφής, αν επανέλθουμε και συνεχίσουμε την ίδια πορεία προς την παγκοσμιοποίηση των εμπορικών σχέσεων και των διηπειρωτικών μετακινήσεων κεφαλαίων, ανθρώπων και προϊόντων.

-          Και αυτήν την πανδημία, αλλά και τις πιθανές επερχόμενες, καθώς  και την δομική κρίση του σημερινού «καταστροφικού καπιταλισμού», η ανθρωπότητα θα μπορέσει να τις αντιμετωπίσει καλύτερα, αν πάρει τα μαθήματά της  από το σοκ που βρίσκεται σήμερα, σταματήσει την πορεία της προς την κατάρρευση και τον ολοκληρωτισμό και αντί αυτού επιλέξει να στραφεί προς την κατεύθυνση της Τοπικοποίησης-Αποανάπτυξης-Άμεσης Δημοκρατίας.  

Γιώργος Κολέμπας

http://www.topikopoiisi.eu/

---

[1] Σε αυτές τις εκθέσεις –εκτός των άλλων επισκεπτών-συμμετέχουν και πολλά στελέχη και υπάλληλοι-κινέζοι ή ευρωπαίοι-των εταιρικών κινεζο-ιταλικών δικτύων που είτε προέρχονταν είτε επισκέφθηκαν την Κίνα το προηγούμενο του Φεβρουαρίου διάστημα. Μη ξεχνάμε ότι και τα πρώτα κρούσματα στην Ελλάδα είχαν επισκεφθεί αυτή την περιοχή της Ιταλίας.

[2] Στη Γενεύη, τέλος Ιανουαρίου 2020,  σε εκδήλωση-συνάντηση του παγκόσμιου ιατρικού δικτύου Geneva Global Health Hub.

Η ουσιαστική διαφορά μεταξύ ατομικής και προσωπικής ευθύνης τον καιρό της πανδημίας

Η πανδημία δεν είναι μόνο υγειονομικό-βιολογικό γεγονός, αλλά ταυτόχρονα κοινωνικό και πολιτικό γίγνεσθαι. Το υγειονομικό πρόβλημα που θέτει σε κίνδυνο την ίδια την ύπαρξη, προκαλεί διάφορες πολιτικές απαντήσεις που κυριαρχούνται βασικά από τους κρατικούς μηχανισμούς παντού στον πλανήτη. Πραγματικά, στον καιρό της παγκοσμιοποίησης και της υποβάθμισης της σημασίας του κράτους, η παγκόσμια διασπορά της πανδημίας έφερε πάλι στο προσκήνιο και το μονοπώλιο του κράτους στην τελική διαχείριση και διοίκηση των δικτύων προμηθειών, της τροφοδοσίας, του ελέγχου και της μετακίνησης του πληθυσμού κ.λπ.

Τα μέτρα της αντιμετώπισης της πανδημίας, που λαμβάνονται από τα κράτη και τις κυβερνήσεις, επηρεάζουν άμεσα τον τρόπο ύπαρξης της κοινωνίας. Για αυτό και είναι απαραίτητος ο συσχετισμός του ατομικού ήθους και της ατομικής συνείδησης με τις κυρίαρχες πολιτικές. Οι κυβερνήσεις προσπαθούν-ακόμα και ρητά μέσω της ορολογίας που χρησιμοποιούν- να αναγάγουν την πολιτική ευθύνη σε ατομική, χωρίς όμως να παραχωρούν ούτε την παραμικρή πολιτική δικαιοδοσία στον πολίτη-άτομο. Με τη ρητορική των κυβερνητικών εκπροσώπων τους και των ΜΜΕ, κάνουν ιδεολογική χρήση του ηθικού λόγου. Εκφράζεται έτσι μια βιοπολιτική που «δεν τολμά να εμφανιστεί δημόσια» και χρησιμοποιεί μια βιοηθική ως άλλοθι, όπως το έχει διατυπώσει ο Καστοριάδης.¹

Όσον αφορά στην υγεία του ανθρώπου, από την εποχή του Ιπποκράτη, η ιατρική πρακτική συνδεόταν με μια ηθική της αλληλεγγύης προς τον ασθενή και της αυτονομίας του, η οποία όμως συχνά λησμονήθηκε από τους γιατρούς, στους κατοπινούς καιρούς.

Η σύγχρονη ιατρική βιοηθική-μετά τον β΄ παγκόσμιο πόλεμο- διαμορφώθηκε στη βάση της αναγνώρισης των οικουμενικών ανθρωπίνων δικαιωμάτων, σε ένα πλαίσιο αρχών: 1) της αυτονομίας (autonomy)του ασθενή, 2) της αγαθοποιίας (beneficence), 3) της μη-κακοποίησης (non-malevolence), 4) της δικαιοσύνης (justice)-δηλαδή της ισονομίας και της ισοκατανομής των θεραπευτικών πόρων. Αυτές οι αρχές είχαν ανατεθεί στον «αναπτυγμένο» κόσμο-με την επικράτηση κεϋνσιανικών πολιτικών, της σοσιαλδημοκρατίας και της αντίληψης του «κοινού καλού» έναντι των ναζιστικών απόψεων της «ευγονικής»-στο κράτος-πατέρα και συνδέθηκαν με την ωφελιμιστική- δεοντοκρατική προσέγγιση, ανάλογα με την κοινωνική θέση και την υγειονομική κατάσταση στην κάθε περίπτωση πολίτη.

Στον παγκοσμιοποιημένο καπιταλισμό των τελευταίων χρόνων του νεοφιλελευθερισμού όμως, και η υγεία των πληθυσμών, ανατέθηκε στην πανταχού παρούσα «αγορά» και σε μια ιατροφαρμακευτική περίθαλψη-δημόσια ή ιδιωτική- καθοριζόμενη παντού από τις πολυεθνικές φαρμακευτικές εταιρείες- και από ένα καθοδηγούμενο από αυτές ιατροφαρμακευτικό προσωπικό.

Η σημερινή πανδημία του κορονοϊού έκανε εμφανή την αδυναμία αυτής της προσέγγισης της υγείας, με βάση τον ατομοκεντρισμό. Οι γιατροί βρίσκονται μπροστά σε πρωτοφανή διλήμματα ζωής και θανάτου και στην ανάγκη να επιλέξουν ποιος ασθενής έχει πιθανότητες επιβίωσης και ποιος όχι, εγκαταλείποντας τους τελευταίους, σε αντίθεση με τις παραπάνω αρχές της νεωτερικότητας που αναφέραμε. Τι καθορίζει την απόφασή τους αυτή; Μάλλον οι εξωτερικές συνθήκες: το κοινωνικό περιβάλλον και η προηγούμενη απορρύθμιση των υγειονομικών συστημάτων, τα διαθέσιμα εργαλεία και μέσα προφύλαξης και οι επίσημες πολιτικές των κυβερνήσεων.

Οι ίδιοι οι υποστηρικτές της αγοράς ξέρουν κατά βάθος ότι το «αόρατο χέρι» της δεν μπορεί να λύσει το υγειονομικό πρόβλημα της παρούσας πανδημίας, οπότε τάσσονται τώρα-ακόμα και οι πιο αδιάλλακτοι- υπέρ της επανάκαμψης του κράτους, όχι βέβαια του κράτους –επιχειρηματία που θα παράγει τα απαραίτητα υλικά και φάρμακα-αλλά του κράτους-αφέντη που θα διαφεντέψει τους υπηκόους του ασκώντας σε αυτή την περίπτωση κατάλληλες βιοπολιτικές για να κινητοποιήσει πόρους και μηχανισμούς αντιμετώπισης της πανδημίας.

Οι βιοπολιτικές αυτές του κράτους της κυρίαρχης τάξης στοχεύουν στη διατήρηση της ετερονομίας, της βίας, του εξαναγκασμού και της κοινωνικής αδικίας για τις κυριαρχούμενες τάξεις, έχοντας ως βασικό χαρακτηριστικό τον ωφελιμισμό για το ίδιο το κράτος και το εξουσιαζόμενο ετερώνυμο άτομο, εις βάρος του κοινωνικού. Σε αυτόν τον ωφελιμισμό στηρίζει και τις πολιτικές καταναγκασμού-περιορισμού-αποκλεισμού του ατόμου, προτείνοντάς του την ατομική ευθύνη, για τη διατήρηση της ζωής αυτού και της οικογένειάς του.

Ζητά ατομική ευθύνη από το άτομο που έχει διαμορφώσει σήμερα ο καπιταλισμός και είναι ένα άτομο μονοδιάστατο και μόνο οικονομικά και ωφελιμιστικά σκεπτόμενο. Απαιτεί από αυτόν τον ιδιώτη-άτομο και όχι από τον πολίτη που συναποφασίζει, να συμμορφωθεί και για ηθικούς λόγους στη βιοπολιτική του. Του ζητά να αυτοπροστατευθεί ενώ το ίδιο και η κυβέρνηση δεν κάνει τίποτε για να προστατεύσει τους υγειονομικούς λειτουργούς, τους εργαζόμενους, τους πρόσφυγες, τους φυλακισμένους και γενικά τις κοινωνικές κατηγορίες των σημερινών «από κάτω», πράγμα που επιτείνει τη πανδημία γιατί η υγεία κατά την διάρκειά της μπορεί να στηριχθεί μόνο συλλογικά. Το κράτος επικαλείται τις αρχές της βιοηθικής για να δικαιολογήσει τις βιοπολιτικές του, επειδή ξέρει ότι η αστυνομία δεν αρκεί και απαιτείται ταυτόχρονα μία επίφαση ηθικής.

Και εδώ ακριβώς συνίσταται και η λεπτή διαφορά μεταξύ της ατομικής ευθύνης που επικαλείται το κράτος και της προσωπικής ευθύνης που απαιτείται από τη πλευρά των πολιτών με την ουσιαστική σημασία του χαρακτηριστικού του πολίτη. Έχει να κάνει με αυτό που έχουν γράψει πολλοί-μεταξύ αυτών και ο υπογραφόμενος-σαν διαφορά μεταξύ της έννοιας του ατόμου και του προσώπου.

Ο καπιταλισμός διαμόρφωσε έναν ανθρωπολογικό τύπο μοναχικό, νευρωτικό, αγχώδη, φοβικό και φοβισμένο, ανταγωνιστικό, επιθετικό, ενεργοβόρο, καριερίστα και αμοραλιστή, κάτοικο του «εγώ» και όχι του «εμείς». Ακόμα και σήμερα ο άνθρωπος αυτός διατηρεί την ψευδαίσθηση της ατομικής διαφυγής. Αντίθετα η έννοια του προσώπου σήμερα έχει να κάνει με μια ολόπλευρα αναπτυγμένη προσωπικότητα που σκέπτεται ολιστικά και αναλαμβάνει προσωπική ευθύνη και για τον άλλο δίπλα του -αλλά και μακριά του-και για την κοινότητά του, όπως και για το τοπικό και παγκόσμιο οικοσύστημα που τον περιλαμβάνει. Έχει να κάνει με τον αυτόνομο ανθρωπότυπο που αυτοκαθορίζεται και αυτοθεσμίζει, που αντιλαμβάνεται τη σημασία του «συνανήκειν» και «συναποφασίζειν» και προάγει την αίσθηση της κοινότητας και της προσωπικής του ευθύνης προς την κοινωνία. Γιατί ξέρει ότι και στον καιρό της πανδημίας, η υγεία του καθενός ξεχωριστά, εξαρτάται από την υγεία του διπλανού του προσώπου, από τη συλλογική υγεία της κοινότητάς του και των ανθρωποδικτύων που συμμετέχει.

Το επιχείρημα της ατομικής ευθύνης των ιθυνόντων του κράτους-μέχρι και της ευθύνης προς την κοινότητα περιλαμβάνει η ρητορική τους, θυμήθηκαν τώρα και την κοινότητα- απευθύνεται ακριβώς στο άτομο-και όχι στο πρόσωπο-γιατί έχοντας να ελέγξουν μια κοινωνία που είναι σήμερα ένα άθροισμα μονόπλευρων ατόμων, πιστεύουν ότι και το άθροισμα των ατομικών ευθυνών θα βγάλει σαν αποτέλεσμα την συνολική κοινωνική ευθύνη της κοινωνίας-μηχανής. Όμως η κοινωνία δεν είναι μια μεγαμηχανή, αλλά ένα χαοτικό σύστημα ανθρωποδικτύων-στα οποία υπάρχουν και πρόσωπα που επιδρούν-και ο έλεγχός τους δεν μπορεί να λειτουργήσει μόνο με αλγόριθμους μηχανικής τεχνοεπιστήμης και κρατικών εντολών.

Στη προσωπική ευθύνη, τη δράση και την επιρροή αυτών των αξιόλογων προσώπων έγκειται και η ελπίδα να αποφύγουμε –μετά το πέρασμα του σοκ της πανδημίας-την επικράτηση οργουελιανών τεχνοφασιστικών καθεστώτων. Με τη διαμόρφωση προτάσεων και πρακτικών από τη μεριά τους, ίσως καταφέρουν να επηρεάσουν και να βάλουν σε κίνηση σημαντικές κοινωνικές κατηγορίες των «από κάτω», ώστε να καταλήξουμε στην επιλογή εναλλακτικών μορφών κοινωνικής οργάνωσης, να στραφούμε σε κοινωνίες «Αποανάπτυξης, Κοινοτισμού και Άμεσης Δημοκρατίας»