Απομεγέθυνση ή βαρβαρότητα;

ΤΟΥ ΤΑΚΗ ΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΥ
S. LΑΤΟUCHE, Sortir de la société de consommation, Les Liens qui Libèrent, 2010
Αν θέλεις να κάνεις κάποιον πλούσιο, μην του προσθέτεις χρήματα, να του αφαιρείς επιθυμίες
Επίκουρος
Μήπως η παρούσα κρίση αναγγέλλει… το πέρας αυτής της αποκλειστικής βασιλείας της οικονομίας; Μήπως η παλαιά οικονομική σχέση με τον κόσμο πλησιάζει στο τέλος της;
Μ. Σέρ
Ζούμε «μια κατάσταση αφθονίας χωρίς ισότητα, χωρίς ειρήνη»
Ζαν Τζουν Μάι

Το κείμενο είναι μεγάλο και επιλέγω το κομμάτι για το αν είναι η αποανάπτυξη απάντηση στην κρίση. Όλο το κείμενο στο http://apokoinou.com/?p=889
…
Είναι η αποανάπτυξη μια απάντηση στη κρίση;
Κατ’ αρχήν, για τις φτωχές χώρες, ιδίως της Αφρικής, ο Latouche θεωρεί ότι η κρίση μπορεί να θεωρηθεί ευκαιρία, ή ακόμα και ευλογία, για ν’ απαλλαγούν από τις αλυσίδες της οικονομικής εξάρτησης (εάν βέβαια κατορθώσουν και αυτοί ν’ απαλλαγούν από το οικονομικό φαντασιακό). Στις χώρες αυτές η ανύψωση του ΑΕΠ τους ήταν συνώνυμη με την καταστροφή του φυσικού περιβάλλοντός τους και της κουλτούρας τους, την παραδοσιακή τεχνική τους και των κοινοτικών και αλληλέγγυων δεσμών τους, που ήταν «η ισχύς των φτωχών», σε μια οικονομία των αναγκών, της «ωφέλιμης» εργασίας και των συλλογικών αγαθών.
Τι γίνεται όμως με εμάς, τους βόρειο-δυτικούς «πλούσιους» (γενικά); Πώς μπορεί να μετασχηματισθεί η υλική στασιμότητα και η υλική ύφεση σε βελτίωση της ποιότητας ζωής και της ευημερίας; Μπορούμε να υιοθετήσουμε την «παιδαγωγική των καταστροφών» του F. Partant (ήδη από το 1978), ότι «τόσο το καλύτερο όσο μεγαλώνει και βαθαίνει η κρίση»; Είναι αυτός ο τρόπος για να αποφύγουμε την (τελική) αυτοκαταστροφή; Εκτός του ότι η έκβαση του ιδεολογικού ανταγωνισμού, ως συνέπεια της κρίσης, δεν είναι δεδομένη (και ούτε επίσης είναι αναπόφευκτη9 μια ριζοσπαστική, χειραφετητική και αντισυστημική μεταστροφή), στην πραγματικότητα οι «αρνητές της ανάπτυξης» εγκλωβίζονται σε μια παραδοξότητα. Πράγματι, μπορεί να τους επισημάνει κανείς ότι από τον 20ό αιώνα πολλά κράτη βρίσκονται, ήδη, σε μηδενική μεγέθυνση ή και αρνητική. Η απάντηση γι’ αυτούς είναι καθαρή και καίρια: μια κοινωνία αποανάπτυξης δεν είναι αυτή την οποία υφίστανται και υπομένουν οι λαοί, αλλά αυτή την οποία επιλέγουν αυτόβουλα. Διότι δεν υπάρχει μεγαλύτερη βαρβαρότητα από την μη μεγέθυνση, σε μια κοινωνία μεγέθυνσης (σ. 184), που οδηγεί, όπως είχε ήδη περιγράψει Α. Γκορζ (1974) σε ανεργία, αύξηση των πλουσίων και των φτωχών, εγκατάλειψη κοινωνικών προγραμμάτων, με ολοκληρωτικούς και λαϊκιστές δημοκόπους πάσης φύσεως να παραμονεύουν, όπως το έχουμε ήδη δει. Σ’ αυτήν ακριβώς την βάρβαρη κατάσταση βρισκόμαστε τώρα (ιδίως στην αλήστου μνήμης «ισχυρή Ελλάδα» της «ανάπτυξης για όλους – ανάπτυξη παντού»). Κυρίως όμως θα πρέπει να τονισθεί ότι μόνο η μείωση των ανισοτήτων, η οποία βρίσκεται στον πυρήνα της σημερινής κρίσης10, θα καταστήσει εφικτή και αποδεκτή μια αποαναπτυξιακή κοινωνία, αφού η μείωση αυτή βελτιώνει την συμβιωτική και αλληλέγγυα κοινωνία και γεννά συλλογική ευημερία (αλλά και αυξάνει τις δυνατότητες εναλλακτικών).
Με λίγα λόγια, η κρίση, αντί να μας εισάγει σε μια περίοδο αλληλοεξόντωσης και χάους ή και οικοφασισμού, μας προσφέρει μια ευκαιρία αναστοχασμού, αυτογνωσίας και αποδόμησης των κυρίαρχων αξιών και θεσμών και του επιπέδου ιεραρχικής οργάνωσης της κοινωνίας μας (κράτος). Η νέα «οικοσοσιαλιστική κοινωνία αποανάπτυξης» και εκούσιας-αυτόβουλης «λιτής αφθονίας», θα βασίζεται στην «από τα κάτω» πρωτοβουλιακή, όχι απαραίτητα ελευθεριακή, δράση, στην (αμεσο)δημοκρατική (αυτο)οργάνωση, στην οριζόντια δικτύωση και συσπείρωση, την αλληλέγγυα διαμοίραση και το συλλογικό αυτοπεριορισμό των αναγκών.
Τέτοια ελπιδοφόρα εγχειρήματα-πειράματα συλλογικής δράσης και αμφισβήτησης, τέτοιες ζωντανές νεο-ελευθεριακές και «μεταταναρχικές» (κατά την έκφραση του Α. Κιουπκιολή) ουτοπίες σε μικροτοπικό επίπεδο υπάρχουν (amap, κοινοτικοί λαχανόκηποι, δίκτυα τοπικών ανταλλαγών (Lets-Sel), πόλεις σε μετάβαση στην Μεγάλη Βρετανία, δίκτυα ισοδίκαιου εμπορίου, και κυρίως τοπικά εναλλακτικά-συμπληρωματικά νομίσματα και η επανάκτηση της πίστωσης με εναλλακτικούς τοπικούς θεσμούς11). Απλώς πρέπει να οργανωθούν, να «ολοποιηθούν» και συστήσουν και ένα (νέο) πολιτικό πρόταγμα. Και πράγματι, όσον αφορά στο τελευταίο, διαφοροποιείται η αποανάπτυξη από τις μορφές της κοινωνικής και αλληλέγγυας οικονομίας, αλλά και ριζοσπαστικοποιείται από αυτές (όπως και από το κίνημα της εναλλακτικής (ετερο-)παγκοσμιοποίησης), αφού η κριτική της δεν αφορά στον νέο ή υπέρ-φιλελευθερισμό ή την «τυπική οικονομία» (Κ. Πολάνυι), αλλά στη λογική της μεγέθυνσης ως ουσίας του οικονομισμού και ως (τοξικής) πίτας-φούσκας που (αυτο)διατηρεί τον καπιταλισμό και τον κάνει «υποφερτό», προωθώντας γενικότερα την «έξοδο» από το «οικονομικό» (σ. 55). Πλην όμως, κατά την διαδικασία της μετάβασης, και στο πλαίσιο ενός πολιτικού ρεαλισμού (που δεν σημαίνει θεωρητικό συμβιβασμό) και μιας «ηθικής της υπευθυνότητας» (που δεν απεμπολεί μια ηθική της «πειθούς»), τα παραπάνω συγκεκριμένα «ρεφορμιστικά» εγχειρήματα της κοινωνικής και αλληλέγγυας οικονομίας, αλλά και της εναλλακτικής παγκοσμιοποίησης, μπορούν να γίνονται αποδεκτά ως «ρωγμές» μη κρατικόμορφες κατά Holloway12 στο καπιταλιστικό σύστημα (υπό την προαναφερθείσα αναγκαία προϋπόθεση της συγκρότησής τους σε κάποιου είδους πολιτικό -μη κομματικό- σώμα). Από αυτή την άποψη, η αποανάπτυξη δεν παρουσιάζεται ως ενιαία και μοναδική εναλλακτική λύση αλλά ως μήτρα εναλλακτικών (αποαναπτυξιακών) προτάσεων.
Πάντως, για τον Latouche (και όχι μόνο), μέσα από τις μεταπτώσεις της ιστορίας, η «επανοίκηση» του τοπικού (relocalisation) και, ιδίως, αφενός της υπαίθρου μέσω της μικρής οικογενειακής και αυτάρκους εκμετάλλευσης και εκείθεν της δημιουργίας της μικρής αγροτικής κοινότητας (που θεωρούσε ως το βιώσιμο μέλλον της ανθρωπότητας ο N. Georgescu-Roegen), και αφετέρου του βιοτεχνικού εργαστηρίου των μικρών πόλεων (villages urbains), συνιστά τη μόνιμη σταθερά της οικολογικής «ανθεκτικότητας» (resilience), της ικανότητας δηλαδή των οικοσυστημάτων (φυσικών και ανθρώπινων), μέσω της ποικιλότητας και της κατάτμηση των χώρων να προσαρμόζονται στις αλλαγές του περιβάλλοντός τους και να διατηρούν την ποιοτική διάρκεια του δικτύου των αλληλο/διαδράσεων στο εσωτερικό τους.