Για τον νέο ανθρωπολογικό τύπο, υποκείμενο του κοινωνικοοικολογικού μετασχηματισμού

 Το βασικό πρόβλημα που έχουμε να αντιμετωπίσουμε σήμερα είναι: Το ξεπέρασμα της συνολικής κρίσης που βιώνουμε όλοι οι άνθρωποι αυτού του πλανήτη και της χώρας μας!

Ζούμε την περίοδο της συνολικής κρίσης του καπιταλισμού. Είναι συνδυασμός της οικολογικής, υγειονομικής (κορυφή του παγόβουνου είναι η συνδημία του κόβιτ19), οικονομικής και κοινωνικής κρίσης που επικρατεί σε τοπικό και παγκόσμιο επίπεδο, ιδιαίτερα και μετά τον πόλεμο στην Ουκρανία, όπου έχουν οξυνθεί ταυτόχρονα η επισιτιστική και ενεργειακή κρίση. Ο συνδυασμός και η σύνθεση αυτών των κρίσεων-έχει πάρει τον χαρακτήρα της δομικής κρίσης του παγκοσμιοποιημένου συστήματος του καπιταλισμού, που οδηγεί στην κατάρρευση του πλανητικού οικοσυστήματος[1] και των διάφορων μορφών ζωής μαζί με την ανθρώπινη.

Όσον αφορά στην ανθρώπινη ζωή: Οι ξέφρενοι ρυθμοί τη σκοτώνουν.

Μερικές πτυχές της τεχνολογικής εξέλιξης, χωρίς να είναι απαραίτητα πολεμικές μηχανές εξόντωσης, σκοτώνουν.

Η ανάγκη για όλο και μεγαλύτερες ταχύτητες και ποσότητες στην παραγωγή. Η όλο και πιο γρήγορη μεταφορά προϊόντων και ανθρώπων  από την μία άκρη του κόσμου στην άλλη. Η πιο γρήγορη μετάβαση στη δουλειά και οι πιο γρήγορη ρυθμοί εργασίας, Να πάμε όσο γίνεται πιο γρήγορα στους προορισμούς των ολιγοήμερων διακοπών μας όπως ήταν το -προηγούμενο του ολοκαυτώματος των Τεμπών-τριήμερο του καρναβαλιού και της «Καθαρής Δευτέρας», για να προλάβουμε να ευχαριστηθούμε, πριν ξαναγυρίσουμε στη δουλειά ή τις σπουδές. Χρειαζόμαστε για αυτό όλο και περισσότερες τεχνολογίες μεγάλης ταχύτητας, μεγαλύτερης πολυπλοκότητας.

Επακόλουθο: παραπάνω άγχος και στρές σε όλες τις εκφάνσεις της καθημερινότητάς μας. Υπάρχουν γύρω μας ένα σωρό μηχανισμοί και συσκευές, που δεν μπορούμε να ελέγξουμε και δεν μπορούμε να γίνουμε "φίλοι", όσο σύγχρονες και να είναι. Είναι φυσικό να υπάρχουν και να γίνονται αστοχίες΄, όχι μόνο στα υλικά αλλά και στην ανθρώπινη διαχείρισή τους. Μυαλό, χέρια και πόδια είναι αυτά και κάνουν λάθη, με αποτέλεσμα π.χ. να έχουμε πάνω από 700 νεκρούς κάθε χρόνο στους δρόμους της ταχύτητας στη χώρα. Αν προσθέσουμε σε όλα αυτά και τις κακές συντηρήσεις λόγω συμφερόντων και κερδοσκοπίας των κάθε είδους επενδυτών της οικονομικήςς ελίτ, οι αρνητικές επιπτώσεις αυξάνονται στο έπακρο: εργατικά ατυχήματα, βιομηχανικά-τεχνολογικά ατυχήματα, τροχαία, αεροπορικά, σιδηροδρομικά κ.λπ. Τελικό αποτέλεσμα: η "σύγχρονη"ζωή είναι μια επικίνδυνη και ανθυγιεινή ζωή. Η πολύ "τεχνολογική εξέλιξη-πρόοδο" σκοτώνει με πολλούς τρόπους...

Το όλο και "πιο γρήγορα, πιο μακριά, πιο πολλά, πιο ψηλά και πολύπλοκα" είναι το μότο της καπιταλιστικής "ανάπτυξης και προόδου". Είναι καιρός για "αποανάπτυξη": για "πιο αργά, πιο κοντά, πιο λίγα και καλά, πιο χαμηλούς ρυθμούς για να αντιμετωπίζουμε τα πράγματα με βάθος και απλότητα". Για να μην χάνουμε τη ζωή μας στα ατυχήματα, αλλά και γενικότερα να μη την καταστρέφουμε μέσα από την κατάρρευση που προκαλούμε στα οικοσυστήματα και τον ίδιο τον πλανήτη!

Αν θέλουμε σαν ανθρωπότητα να αποφύγουμε αυτή την κατάρρευση-δυστοπία, θα χρειασθεί να επιλέξουμε πολιτικές, όχι μόνο άρσης των κοινωνικών ανισοτήτων, όχι μόνο για την προστασία του περιβάλλοντος και του κλίματος, αλλά και πολιτικές που θα απαιτήσουν επίσης έναν άλλο τρόπο ζωής των πολιτών, παντού. Έναν τρόπο ζωής στηριγμένο στην επάρκεια και όχι στην υπερκατανάλωση.

 Μέχρι σήμερα, κεντρικοί κοινωνικοί θεσμοί, όπως η αγορά εργασίας, το συνταξιοδοτικό σύστημα, οι τράπεζες και το σύστημα δημόσιου χρέους, εξαρτώνται από την «ανάπτυξη». Οι εναλλακτικές έννοιες για την απελευθέρωσή τους από τους περιορισμούς της «ανάπτυξης»-όπως π.χ. η ιδέα της μείωσης του ωραρίου εργασίας-  δεν έχουν προχωρήσει μέχρι στιγμής, το αντίθετο συμβαίνει π.χ. στη χώρα μας. Υπάρχει έλλειψη ιδεών για τις αναγκαίες ριζικές αλλαγές και για τη δύσκολη μεταβατική φάση στην μετά την «ανάπτυξη εποχή. Αυτό που έχουμε ήδη βιώσει στις χώρες της Ευρωκρίσης, είναι η συρρίκνωση μέσα σε πολύ λίγο χρονικό διάστημα και όχι η μετατροπή της «ανάπτυξης» σε «αποανάπτυξη», όπως ισχυρίζονται μερικοί.
Όταν η συρρίκνωση επιβάλλεται από τις οικονομικές ελίτ των «από πάνω» στα πολυπληθή στρώματα των «από κάτω», δεν μπορεί να οδηγήσει σε μια βασισμένη και προσανατολισμένη στην αλληλεγγύη και το κοινό καλό οικονομία, στα πλαίσια του καπιταλισμού. Οι άνθρωποι δεν είναι πιο ευτυχισμένοι με τα λιγότερα, γιατί δεν θα έχει ξεπερασθεί ο ανταγωνισμός και η «σχετική φτώχεια» με την «συλλογική αφθονία των ΚΟΙΝΩΝ». Ο άνθρωπος μπορεί να είναι και συνεργατικός ή ακόμα και αλτρουιστής, αλλά ο καπιταλισμός τον διαμορφώνει κυρίως ως εγωιστή. Η πολιτιστική επιρροή του καπιταλισμού είναι πολύ σημαντική. Και τα επίκτητα πολιτισμικά χαρακτηριστικά του περνούν και στο DNA του, υποστηρίζουν πολλοί κοινωνιοβιολόγοι. Μπορεί να υπάρχει λοιπόν και μια βιολογική εξέλιξη που κάνει τον άνθρωπο να έχει μια τάση προς τον εγωισμό και ατομισμό. (Αυτό υποστηρίζουν οι επιστήμονες της επιγενετικής: ότι κάποια επιγενετικά πολιτισμικά στοιχεία που ενσωματώνονται στην κοινωνική και ατομική συνείδηση μπορεί να περάσουν και στο DNA κατά τη διάρκεια της βιολογικής και κοινωνικής εξέλιξης. Αυτό που συμβαίνει -κατά τη γνώμη μας-πραγματικά, είναι ότι ο άνθρωπος μαθαίνει από μικρός να είναι εγωιστής και ατομιστής, στα πλαίσια μιας κοινωνίας που έχει ενσωματώσει στο φαντασιακό των ανθρώπων και στη κοινωνική συνείδηση τον εγωϊσμό και ατομισμό σαν βασική αξία και ότι αυτό δεν οφείλεται στη φύση και στο «εγωιστικό γονίδιο», για αυτό και επιδέχεται αλλαγή με το "να μάθουμε να μην είμαστε εγωιστές").

Στις δύσκολες καταστάσεις βέβαια, επικρατεί η ανάγκη για συνεργασία, αφού η ανθρώπινη ομάδα και οι συλλογική δράση βοηθά και το άτομο να αντεπεξέλθει καλύτερα σε αυτές.^. Η περίοδος της σημερινής πανδημίας, για παράδειγμα, έχει αναδείξει σημαντικές πλευρές συλλογικών τέτοιων δράσεων.

Στις «αναπτυγμένες» κοινωνίες συνυπάρχουμε όλοι με τον κόσμο της «ανάπτυξης» μέσω των θέσεων μισθωτής εργασίας, των καταναλωτικών μας επιθυμιών ή των συνταξιοδοτικών μας ταμείων, που επενδύουν σε «αναπτυξιακές» ιδιωτικές ή κρατικές οικονομικές δραστηριότητες για την επίτευξη κερδών. Και ενεργούμε μόνο λογικά. Οι τάσεις μας προς την υπερβολική άνεση, τη συνήθεια, την υποταγή, τις προσδοκίες και την κανονικότητα περιπλέκουν κάθε θεμελιώδη αλλαγή. Όταν μπαίνει κάποιος από τον «αναπτυγμένο» κόσμο στο αεροπλάνο το χειμώνα για να περάσει κάποιες μέρες με ήλιο και ζέστη στις τροπικές χώρες και νησιά, δεν αισθάνεται τίποτα από την κλιματική καταστροφή και τα όρια της «ανάπτυξης».

Η βασική δομή των ανθρώπινων συναισθημάτων είναι δύσκολο να αλλάξει, όπως και η κυριαρχούσα (όχι βέβαια και αποκλειστική) κατεύθυνση της ανθρώπινης πράξης και στάσης. Από την άλλη πλευρά, οι αξίες και οι κανόνες της κανονικότητας είναι «μεταβλητές συναρτήσεις»- και αυτό που μπορεί να θεωρηθεί ως πραγματικό όφελος είναι επίσης επιδεκτικό σε κοινωνική επίδραση και επιρροή. Σε όλες τις πτυχές της καθημερινότητας των ανθρώπων, εκφράζεται και υπάρχει μια μεγάλη δόση πολιτισμού και κουλτούρας. Και αφού υπάρχει έτσι και αλλιώς αυτή η επιρροή, το ερώτημα που μπαίνει είναι: Πως μπορεί να επιτευχθεί μια θετική τέτοια επιρροή;

Πιθανά μέσα από τη δημιουργία συλλογικών συνθηκών καθημερινής ύπαρξης. Στα πλαίσιά τους μπορούμε να αναρωτιόμαστε και να αμφισβητούμε τις κυρίαρχες κανονικότητες. Αυτές οι συλλογικές διεργασίες στα πλαίσια των συλλογικών συνεργατικών εγχειρημάτων, μπορούν να βάλουν σε κίνηση και αρκετά μεγάλες κοινωνικές αλλαγές στις λεγόμενες «μεγάλες κοινωνικές σχέσεις». Αλλά ακόμη και στο επίπεδο των «μικρών» καθημερινών διανθρώπινων σχέσεων, μπορούμε να προχωρήσουμε μπροστά, κοιτάζοντας περισσότερο και πιο διεισδυτικά στον περιπλεγμένο συναισθηματικό μας κόσμο που δεν έχει να κάνει μόνο με τα γενικά θέματα βιωσιμότητας και αειφορίας, αλλά, επίσης, και με καθημερινά θέματα όπως π.χ. η επιδίωξη της αλλαγής στη διατροφή μας ή το τρέξιμο στις έξι το πρωί.

Και εδώ ακριβώς οι έννοιες ή οι συνταγές για έναν κόσμο που θα έχει επιλέξει την επάρκεια και την αποανάπτυξη δεν πρέπει να αφορούν μόνο στον νέο ανθρωπολογικό τύπο που θα κατέβει ξαφνικά από τον ουρανό, γιατί έτσι θα παραμείνουν άσχετες ουτοπίες. Θα πρέπει να έχουν σχέση με τον υπάρχοντα τύπο ανθρώπου, που όμως μπορεί να αλλάξει μέσα από τη συμμετοχή στις συλλογικές πολιτικές και κοινωνικές διεργασίες, με την επιστροφή του στο κοινοτικό πνεύμα.  Μόνο έτσι μπορεί να προκύψει η αλλαγή του και η διαμόρφωση του καινούργιου. Η ατομική ωφελιμιστική στάση, οι απόψεις για την κανονικότητα και το αξιακό μας σύστημα μπορούν να εξελιχθούν παραπέρα μέσα από την αλληλεπίδραση των διαφόρων δρώντων προσώπων στις συλλογικές αυτές διεργασίες[2].

Τα με συλλογικό τρόπο δρώντα αυτά πρόσωπα θα διαμορφώσουν και το κοινωνικό πρόγραμμα, που συνδέοντας την αποανάπτυξη-τοπικοποίηση με τον κοινοτισμό και την άμεση δημοκρατία[3], θα κάνει δυνατή τη μετάβαση των κοινωνιών σε νέους βιώσιμους τρόπους ζωής. Σε έναν νέο πολιτισμό[4] στηριγμένο  στην επάρκεια και την ευζωία[5]

Ο ανθρωπολογικός τύπος που θα μπορούσε να μας οδηγήσει σε ένα τέτοιο μετασχηματισμό και σε μια αποαναπτυξιακή κοινωνία, θα χρειασθεί να περάσει μια διαδικασία αποκαπιταλιστικοποίησης του φαντασιακού του. Να περάσει από μια ιδιόμορφη ατομική αυτο-απο-καπιταλιστικοποίηση με γνώμονα την ανθρώπινη αξιοπρέπεια:

Θα είναι δύσκολος, ανηφορικός και μακρύς αυτός ο δρόμος με πολλά πισωγυρίσματα, αλλά είναι απαραίτητος για τη δημιουργία του νέου «μετά την ανάπτυξη» πολιτισμού. Της νέας πορείας προς μια αυθεντική εξισωτική αποαναπτυξιακή-οικολογική κοινωνία της ισοκατανομής πόρων και εξουσιών.
Για μια τέτοια ατομική πορεία είναι απαραίτητο παράλληλα να αναδειχθεί και ένα συγκροτημένο και πρακτικό μαζικό κίνημα αυτοσυνειδητοποιημένων, πολύπλευρα αναπτυγμένων προσώπων[6] και όχι μονοδιάστατων ατόμων του homooeconomicus, το οποίο θα βάλει σαν στόχο να σαρώσει συνειδητά όλα τα μυθεύματα με τα οποία έχει αποικιοποιήσει ο καπιταλισμός την σκέψη και τη συνείδησή μας. Συμμετέχοντας σε ένα τέτοιο κίνημα λοιπόν ξεκινάμε με την απόφαση αποκαπιταλιστικοποίησης του εαυτού μας, δηλαδή πρώτα βάζουμε φρένο για να σταματήσουμε προσωπικά και κοινωνικά τον κατήφορο προς την καπιταλιστική βαρβαρότητα, που σημαίνει ότι αποφασίζουμε να καταργήσουμε παντού τις καπιταλιστικές σχέσεις, στη σκέψη μας, στις συνήθειές μας, στον χώρο που ζούμε και στις μεταξύ μας διανθρώπινες σχέσεις. Ταυτόχρονα δημιουργούμε στο οικογενειακό και φιλικό περιβάλλον, στις κοινότητές μας, στις γειτονιές και τα χωριά μας, στην πόλη μας, στην χώρα μας και στον πλανήτη ολόκληρο, αποεμπορευματοποιημένες εναλλακτικές σχέσεις συνεργασίας, αλληλεγγύης, ενσυναίσθησης και συνύπαρξης.
Αυτό θα σήμαινε καταρχήν ότι δεν συγκρουόμαστε από την αρχή με τους διαφωνούντες συνανθρώπους μας, «σπάζοντας τα κρανία τους», αλλά συζητούμε και ακούμε τις διαφορετικές οπτικές τους, προσπαθώντας να πετύχουμε συναίνεση προς μια κατεύθυνση μετασχηματισμού μας.
Ο μετασχηματισμός μας πρέπει να συμβεί σε πολλά επίπεδα ταυτόχρονα:

Πραγματοποιείται στον εαυτό μας, στον κοινωνικό μας περίγυρο, στον πολιτισμό αλλά και στους νόμους μας και στις υλικές υποδομές. Είναι σημαντικό να βλέπουμε αυτά τα διαφορετικά επίπεδα με την ίδια σημασία και στη συνέχεια να αναρωτιόμαστε-ανάλογα με τις δυνατότητες και δεξιότητες που έχει το καθέν@ μας-ποιες πόρτες μπορούν να ανοίξουν πιο εύκολα για να επιφέρουν μια κοινωνικο-οικολογική αλλαγή στην καθημερινότητά μας.
Είναι απαραίτητο για παράδειγμα να χτίσουμε ταυτόχρονα εκεί έξω δομές που μπορούν να δώσουν σε αυτόν τον νέο πολιτισμό χώρους διαμόρφωσής του που να έχουν μια προστατευτική μορφή. Μια γεωργία αλληλεγγύης, μια κοινή οικονομία, ένα αξιακό σύστημα για την ευζωία και την συναισθηματική υποστήριξη, ένα κατάστημα ή καφενείο δωρεάν μοιράσματος ή ένα εργαστήριο επισκευών.

Προκειμένου να δημιουργήσουμε κάτι νέο, πάνω από όλα χρειαζόμαστε ο ένας τον άλλον για να αψηφήσουμε τις πιέσεις του παλαιού συστήματος. Όταν οικοδομούμε δομές που θα είναι υποστηρικτικές για την επιτυχία κάποιων μερικών στοιχείων του γενικότερου κοινωνικού μετασχηματισμού από τώρα, τότε μπορεί να ανθίσει μια νέα κουλτούρα και εμείς και οι σχέσεις μας, μαζί με τον τρόπο ζωής μας θα αλλάξουν πιο εύκολα.
Οι εσωτερικές και εξωτερικές αλλαγές είναι σαν δύο κουπιά που μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε για να προχωρήσουμε. Χωρίς ένα από αυτά τα κουπιά κάνουμε κύκλους και δεν κινούμαστε μπροστά.

Πιο συγκεκριμένο παράδειγμα: μπορούμε να εγκατασταθούμε μαζί με μια μικρή ομάδα ανθρώπων που έχουμε πιο στενή ιδεολογική συγγένεια σε ένα κοινό χώρο, π.χ. σε έναν παλιό παρατημένο κτίριο στα περίχωρα μιας μικρής πόλης με δημιουργικό τρόπο: να προσπαθήσουμε να οργανωθούμε μαζί σε πολλούς τομείς, από το να επιδιορθώσουμε το κτίριο και να το κάνουμε κατοικίσιμο, ως το να αγοράζουμε πολλά χρήσιμα για τη διαβίωση αντικείμενα ή είδη διατροφής μαζί, να ράβουμε τα ρούχα μαζί και να τα μοιραζόμαστε όπως και τα περισσότερα βιβλία μεταξύ μας. Επιπλέον, να ζούμε λειτουργικά, πράγμα που σημαίνει ότι μπορεί κανείς να μη χρειάζεται να έχει το δικό του αμάξι ή γραφείο, καθιστικό, γυμναστήριο ή ησυχαστήριο και προφανώς κουζίνα. Και έχουμε επίσης μια κοινή οικονομία, που σημαίνει ότι ρίχνουμε όλοι όλα τα χρήματα που εξασφαλίζει ο καθένας χωριστά κάθε μήνα σε ένα κοινό ταμείο και όλοι παίρνουν αυτό που χρειάζονται, όταν το χρειάζονται. Μπορούμε να αφιερωθούμε σε ένα θέμα –π.χ. κάθε μήνα-και να μάθουμε πολλά για αυτό μαζί, να προσκαλέσουμε ομιλητές και ειδικούς που θα μας βοηθήσουν πάρα πέρα για την εφαρμογή πρακτικών εγχειρημάτων[7].

Να έχουμε επιπλέον κοινό όραμα να συνεισφέρουμε σε μια αλλαγή στην περιοχή που εγκατασταθήκαμε, προς μια πιο δίκαιη κοινωνία που περιλαμβάνει όλους τους τομείς, δηλαδή αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο συνεργαζόμαστε, γιορτάζουμε, συναντιόμαστε, ερχόμαστε σε επαφή με τη φύση ή εκπαιδεύουμε τον εαυτό μας. Επίσης, στο πώς μπορούμε να αντιμετωπίσουμε την αυξανόμενη μοναξιά, την απομόνωση, την περιθωριοποίηση ή την απώλεια αγαπημένων μας προσώπων. Στο πως αντιμετωπίζουμε τις επιπτώσεις της επερχόμενης κλιματικής αλλαγής η οποία είναι ήδη εδώ δηλαδή στο πώς να αντιμετωπίσουμε κατολισθήσεις, πλημμύρες, ερημοποίηση, ξηρασία κλπ., έως ότου καταφέρουμε να σταματήσουν οι κοινωνίες μας την κλιματική καταστροφή. Να μην θέλουμε απλώς να βρούμε μια κοινότητα για να ανήκουμε, αλλά να υφαίνουμε ένα περιφερειακό κοινοτικό δίκτυο. Να ονειρευόμαστε συλλογικά αγροκτήματα, πολιτιστικά καφέ, βραδιές εξιστόρησης, κοινοτικούς κήπους, ανοιχτά εργαστήρια και ένα απίστευτο αριθμό κοινοτικών εγχειρημάτων. Όταν οι άνθρωποι συναντιούνται (ακόμα και κάτω από την εξωτερική πίεση του συστήματος) και οργανώνονται, συνήθως επικρατεί η λογική της ανταλλαγής και του μοιράσματος, από μόνη της. Επικρατεί η λογική της κοινής χρήσης και όχι της ατομικής κτήσης, όπου ο καθένας μπορεί ελεύθερα να συνεισφέρει με ό, τι είναι απαραίτητο και να θέλει και να μπορεί να πάρει ό, τι χρειάζεται.
Αυτό είναι πραγματικά πολύ απλό σε μικρή κλίμακα, αλλά η Elinor Ostrom πήρε το βραβείο Νόμπελ επειδή έδειξε ότι δεν λειτουργεί μόνο σε μικρή κλίμακα όταν μαγειρεύεις σούπα μαζί με φίλους, αλλά σε όλο τον κόσμο: οι άνθρωποι παράγουν, διαχειρίζονται, συντηρούν και μοιράζονται όμορφα και χρήσιμα πράγματα, οικοδομώντας εγχειρήματα, που είναι σαν μικρά πραγματικά εργαστήρια στα οποία μπορούμε να ερευνήσουμε πώς θα μπορούσε να είναι ένας μετακαπιταλιστικός κόσμος. Και μερικές φορές μέσα από επιτυχημένα τέτοια εγχειρήματα νιώθει πραγματικά κανείς τη μυρωδιά της ουτοπίας. Και αυτό τον τροφοδοτεί τόσο πολύ όσο και η φαντασία του, ώστε να θέλει να συνεχίσει να αγωνίζεται για μια μεταμόρφωση σε κοινωνικό επίπεδο, γιατί χωρίς αυτήν δεν θα μπορέσει να αυξήσει τέτοιες στιγμές ψυχικής ανάτασης για το μελλούμενο.

Η συγκυρία έχει οδηγήσει σε ένα παγκόσμιο κίνημα νέων του λεγόμενου «μινιμαλισμού» και της «μεγάλης παραίτησης» όπως έχουμε ήδη αναφέρει.
Αυτοαποκαπιταλιστικοποίηση του εαυτού σημαίνει, επίσης, να πάψουμε να είμαστε υποταγμένοι πιστοί θρησκειών του μετά θάνατον παραδείσου ή της ιδεολογίας της ανταγωνιστικότητας και του ακόρεστου καπιταλιστικού καταναλωτισμού που μας εγκλωβίζει σε έναν αγοραίο, εμπορευματικό, αντικοινωνικό και τελικά αυτοκαταστροφικό ατομισμό. Πρόκειται για τη διεκδίκηση ενός εαυτού εντός του αυτοκαθοριζόμενου συλλογικού «Εμείς» και την κατάκτηση της αυθεντικής ανθρώπινης αξιοπρέπειας και της ομορφιάς του μέτρου και της επάρκειας.
Αν βάλουμε ως μέτρο την ομορφιάς της ζωής, την ελεύθερη από καταναγκασμούς κοινωνική συμβίωση, τότε η συνεργασία θα γίνει το μέτρο της συνδημιουργίας και της συνύπαρξης με ισορροπία με τα οικοσυστήματα, τη φύση και τις άλλες μορφές ζωής. Η συστηματική και στοχευμένη συμμετοχή στα Κοινά -που θα υπάρχουν γύρω μας- θα μας βοηθήσει να περάσουμε πιο γρήγορα στη διαδικασία της προσωπικής και ομαδικής απελευθέρωσης και να αφήσουμε πίσω τη βρωμιά της εικονικής καπιταλιστικής πραγματικότητας, επιδιώκοντας την ομορφιά της ζωής που περιμένει να την κάνουμε ακόμα καλύτερη.

Μπορούμε να αλλάξουμε; Αυτό είναι το μεγάλο ερώτημα.

Τα γονίδια, ο καπιταλισμός, η πολιτική εξουσία ή η έλλειψη εκπαίδευσης είναι συνυπεύθυνοι για το γεγονός ότι η μετάβαση σε μια βιώσιμη κοινωνία δεν επιτυγχάνεται, παρόλο που το θέλουμε αρκετοί-με την έννοια του κρίσιμου αριθμού-πολίτες;
Όταν, για μια ακόμη φορά για παράδειγμα, το σχέδιο κάποιου να καταναλώσει λιγότερο κρέας και γλυκά αποτυγχάνει, ποια είναι η πραγματική αιτία; Τι οδηγεί τους ανθρώπους και τις κοινωνίες να επιλέγουν μέσα που φέρνουν την αλλαγή, ή μέσα που την εμποδίζουν; Είναι ερωτήματα που διαμορφώνουν τον πυρήνα της σκέψης, όσων ακόμα ενδιαφέρονται πραγματικά για τις πολιτικές που αφορούν στο συλλογικό ή ατομικό μας μέλλον.
Πως μπορούμε να αλλάζουμε τον εαυτό μας, να πετυχαίνουμε κοινωνικές αλλαγές, πέρα από την κριτική του καπιταλισμού και μην περιμένοντας την «Επανάσταση που θα τα αλλάξει όλα με μιας»;
Η απλή συζήτηση π.χ. για την κρίση στη χώρα ή την ΕΕ ή για την αειφορία ή για τον πόλεμο, βοηθά μόνο μερικώς, αν εξακολουθεί να περιορίζεται μεταξύ των διανοουμένων. Αν είναι μόνο εγκεφαλική, ή αφορά μόνο στην ατομική και κοινωνική συνείδηση  ή την κριτική του καπιταλισμού. Αν όμως είμαστε σε θέση να καταλάβουμε τα συναισθήματα και κυρίως τις ασυνείδητες-και ταυτόχρονα μεταβαλλόμενες-επιθυμίες και απόψεις των ανθρώπων για την καθημερινότητά του, τότε θα μπορούμε καλύτερα να κατανοήσουμε τις δυνατότητες για κοινωνική και ατομική αλλαγή, ώστε να δράσουμε εποικοδομητικά για την υλοποίησή τους. Χωρίς να μιλάμε μονοδιάστατα και να τα «ρίχνουμε» όλα στον καπιταλισμό, ή να πέφτουμε σε μια μοντέρνα μεν, αλλά αναποτελεσματική επαναστατική ρητορική.

 Νέες προοπτικές μπορούν να δημιουργηθούν μέσω της ολιστικής αντίληψης και διεπιστημονικότητας

Ιστορικά παραδείγματα επιτυχημένων ή αποτυχημένων αλλαγών βοηθούν επίσης στην κατανόηση. Πώς προέκυψε πραγματικά η έννοια της ανάπτυξης, για παράδειγμα; Και είναι εξηγήσιμη η εμφάνιση των ολοκληρωτικών καθεστώτων του εικοστού αιώνα μόνο με την επίκληση αυταρχικών πολιτιστικών παραδόσεων, οικονομικών κρίσεων, χρήσης βίας και φαινομενικά χαρισματικών ηγετών;
Μόνο αυτοί που αναρωτιούνται για αυτό μπορούν να έχουν και το κλειδί για την κοινωνική και προσωπική αλλαγή. Είναι βασικά αναγκαίο, για έναν περαιτέρω προβληματισμό σχετικά με την αλλαγή, να τερματισθεί η μονόπλευρη αντιμετώπιση του θέματος και η αμοιβαία αγνόηση των διαφόρων επιστημονικών κλάδων της κοινωνικής και ατομικής συμπεριφοράς. Οι οικονομολόγοι ενάντια στους κοινωνιολόγους, οι ψυχολόγοι κατά των εθνολόγων και των κοινωνιοβιολόγων κ.λπ. Για να ανοίξει μια νέα προοπτική, θα πρέπει να τελειώνουμε με την μονομέρεια και την αντιπαλότητα και να αντιμετωπίσουμε τα πράγματα ολιστικά και διεπιστημονικά, ώστε να αποκτήσουμε όσο γίνεται πιο ολιστική αντίληψη για την κοινωνική και ατομική εξέλιξη στο πεδίο της καθημερινότητας.
Το ζοφερό μέλλον  που μας ετοιμάζει ο καπιταλισμός αφορά βεβαίως και κυρίως τις επόμενες γενιές. Μη ξεχνάμε ότι μέρος της σημερινής νεολαίας –το πιο προβληματισμένο κομμάτι της-αποκαλεί τον εαυτό της «τελευταία γενιά» των ανθρώπων, αν δεν αλλάξει αυτό το σύστημα. Αυτή είναι και η τελευταία ελπίδα για τη σημερινή γενιά των ενηλικιωμένων. Να ενταχθεί στο κίνημα της νεολαίας “for future” για τη διεκδίκηση ενός ευτοπικού μέλλοντος.

---

[1]  Πάμε για Κατάρρευση; | Η Εφημερίδα των Συντακτών (efsyn.gr)

[2] Παραδείγματα τέτοιων συλλογικών διεργασιών αναφέρονται αναλυτικά στο βιβλίο μας για τον «Σύγχρονο Κοινοτισμό»: https://www.topikopoiisi.eu/902rhothetarhoalpha/503

[3] Βλέπε το βιβλίο μας ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ με τα προτάγματα της αυτονομίας, της αποανάπτυξης, του κοινοτισμού και της άμεσης δημοκρατίας: Αρχική (topikopoiisi.eu)

 

[4] Για έναν πολιτισμό «μετά την ανάπτυξη» | Η Εφημερίδα των Συντακτών (efsyn.gr)

 

[5] ^[5] Για την ευζωία με επάρκεια! | Η Εφημερίδα των Συντακτών (efsyn.gr)

[6] Πολύπλευρα αναπτυγμένων προσώπων και όχι μονοδιάστατων ατόμων του homooeconomicus.

[7] Βλέπε π.χ. το Κοινότητες συγκατοίκησης-διαβίωσης ηλικιωμένων | Η Εφημερίδα των Συντακτών (efsyn.gr) ή

Για μια αυτοδιαχειριζόμενη κοινότητα συμβίωσης ενηλικιωμένων ή

 

https://www.topikopoiisi.eu/902rhothetarhoalpha/-609675629

 

Η Τεχνολογία της πειθούς

 Πώς τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης παραβιάζοντας τον εγκέφαλό μας, ετεροκαθορίζουν τη ζωή μας^[1]

Η βιολογία του ανθρώπου μάς βοηθά με πολλούς τρόπους, αλλά έχει και τρωτά σημεία-κουμπιά που μπορούν να αξιοποιηθούν από την τεχνολογία πειθούς, την τεχνολογία δηλαδή η οποία διαμορφώνει στάσεις και καταναλωτικές συμπεριφορές των ανθρώπων-καταναλωτών. Με το πάτημα τέτοιων κουμπιών, αξιοποιεί τα τρωτά σημεία μας για να μας δημιουργήσει δέσμευση και, τελικά, εταιρικά έσοδα.

Οι εγκέφαλοί μας είναι πιο διαπερατοί από όσο νομίζουμε. Διαμορφώνουμε μεν το περιβάλλον μας, αλλά έρχεται και το περιβάλλον στη συνέχεια να διαμορφώσει τους εγκεφάλους μας, τον τρόπο σκέψης μας και το θυμικό μας. Η πειστική παρακινητική τεχνολογία- δηλαδή η τεχνολογία της πειθούς- όταν κάνουμε συχνή χρήση της, μας εκπαιδεύει: οι σκέψεις, τα συναισθήματα, τα κίνητρα και η προσοχή μας αρχίζουν να πολλαπλασιάζουν αυτό που έχει σχεδιαστεί να προωθήσει αυτή η τεχνολογία. αυξάνει την πιθανότητα-μέσω των νευρώνων μας- να επιμείνουμε σε κάποιες συμπεριφορές, ακόμη και όταν στρέφονται ενάντιά μας.

Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης χρησιμοποιούν κατεξοχήν την πειστική τεχνολογία, με τους ψυχολογικούς μοχλούς να μας σπρώχνουν και να μας ωθούν συνέχεια με επιμονή, συχνά χωρίς να έχουμε επίγνωση των αποφάσεων και των πράξεών μας. Δεν είναι τυχαίο που κάνουμε κλικ: πολλοί σχεδιασμοί εκμεταλλεύονται σκόπιμα τις βαθύτερες ευπάθειές μας, προωθώντας την καταναγκαστική συμπεριφορά που θέτει σε κίνδυνο την αυτονομία και την ευζωία μας.

Αυτό το επιτυγχάνουν για παράδειγμα:

i) Κάνοντας τα ασήμαντα να μοιάζουν επείγοντα

Τις περισσότερες φορές, οι ειδοποιήσεις μέσων κοινωνικής δικτύωσης λειτουργούν ως ψευδείς συναγερμοί, διακυβεύοντας την ικανότητά μας να δίνουμε προσοχή σε ό,τι είναι σημαντικό.

ii) Ενθαρρύνοντας την αναζήτηση χωρίς εκπλήρωση

Η τεχνολογία συχνά κεφαλαιοποιεί τη δύναμη της επιθυμίας, παρέχοντας ατέρμονες δυνατότητες αναζήτησης. Αλλά λίγες από τις εμπειρίες που προσφέρει μας ικανοποιούν. Το αποτέλεσμα: συνεχίζουμε να κάνουμε κλικ και να κυλίουμε το ποντίκι, καταναλώνοντας περιεχόμενα αλόγιστα. Τελικά αυτή η συμπεριφορά προάγει το ανικανοποίητο και μας εξαντλεί, αλλά τροφοδοτεί επιχειρηματικά μοντέλα που βασίζονται στην καθήλωση.

iii) Εξαναγκάζοντάς μας σε πολλαπλές παράλληλες εργασίες (multitask)

Οι άνθρωποι είμαστε πλάσματα που αντιδρούμε έντονα σε ερεθίσματα του περιβάλλοντός μας και αλλάζουμε συχνά την εστίαση της προσοχή μας όσον αφορά στις ασχολίες μας και πάμε από τη μια εργασία στην άλλη. Έτσι μας μένει ένα «υπόλειμμα προσοχής» όπου οι σκέψεις για την προηγούμενη εργασία παρεμποδίζουν την πλήρη προσοχή στην τρέχουσα εργασία.

Οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης, εμπνέοντας την πολλαπλή εργασία (multitasking) και επηρεάζοντας τον γνωστικό μας έλεγχο, τα συναισθήματα και τελικά τους εγκεφάλους μας, μας κρατούν συνεχώς καθηλωμένους, πυροδοτώντας επαναλαμβανόμενη, αυτοματοποιημένη συμπεριφορά και εξασθενώντας την ενεργητική συμπεριφορά μας^[2].

iv) Εργαλειοποιώντας το φόβο και το άγχος

Από την εξέλιξη του είδους μας: η επιβίωση από πιθανή απειλή και το βίωμα κάποιας απώλειας, υπερτερεί από την εμπειρία τέρψης. Έτσι έχουμε ως αποτέλεσμα ότι το περιεχόμενο των μέσων κοινωνικής δικτύωσης που προκαλεί φόβο, θυμό και αηδία εξαπλώνεται πολύ πιο γρήγορα από το θετικό περιεχόμενο. Ο φόβος, το άγχος και η οργή γίνονται ο κανόνας και μπορούν να διαβρώσουν την αίσθηση του καλού και της κοινής ανθρωπιάς μας.

v) Ενθαρρύνοντας τη συνεχή κοινωνική σύγκριση

Οι συγκρίσεις, όταν γίνονται υπό την επήρεια του ανταγωνισμού –κύρια στάση στην καπιταλιστική κοινωνία που ζούμε-και όχι της συνύπαρξης και συνεργασίας, οδηγούν πολύ συχνά σε αρνητικά αισθήματα: φθόνο, ντροπή, άγχος ή έπαρση. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης διευρύνουν σε μεγάλο βαθμό αυτές τις συγκρίσεις -για παράδειγμα με τους Influencers, τα ‘likes’ κ.λπ. –που είναι μια συνταγή για καταναγκαστική σύγκριση, αυτοαμφισβήτηση και εγωκεντρικό μελόδραμα.

vi) Κοινοποιώντας και ανακοινώνοντας ακριβώς εκείνο που επιθυμούμε να πιστέψουμε

Η κοινωνική απόρριψη πληγώνει και πονά τόσο βαθιά όσο ένα φυσικό τραύμα. Έτσι δεχόμαστε ισχυρή πίεση για συμμόρφωση. Οι αλγόριθμοι λογισμικού μαθαίνουν για τις προτιμήσεις μας, επεξεργαζόμενοι και προσαρμόζοντας τις πληροφορίες που λαμβάνουμε. Είναι το λεγόμενο φαινόμενο της «μεροληψίας υπέρ της επιβεβαίωσης». Όταν οι αλγόριθμοι μας ανακοινώνουν ακριβώς εκείνο που επιθυμούμε να πιστέψουμε, τότε ο εγωισμός μας ανεβαίνει στα ύψη και γινόμαστε πιο πολωμένοι με τους άλλους και χάνουμε την αίσθηση του εαυτού μας ως μέλος μιας κοινωνικής ομάδας με κοινή κατανόηση.

Με αυτά και με αυτά, ο ατομισμός, ο υπερκαταναλωτισμός και ο ανταγωνισμός, παγκοσμιοποούνται σαν αξίες και ανάγονται στις βασικές αξίες του κυρίαρχου ανθρωπολογικού τύπου σήμερα, ταυτιζόμενες με εκείνες του παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού και των συστημάτων εξουσίας. Αυτές είναι οι αξίες που μας προβάλλονται σήμερα και μας επιβάλλονται από τις «αγορές», τα marketing, τη διαφήμιση, τα ΜΜΕ και τα προγράμματα των κομμάτων εξουσίας, τα οποία καλούμαστε να ψηφίσουμε σε κάθε προεκλογική περίοδο της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας.

Σ’ αυτές τις αξίες σκοτωνόμαστε να ανταποκριθούμε και σαν τον Ερυσίχθωνα τρώμε τις σάρκες μας και βλαστημάμε τη ζωή μας. Ο μύθος του Ερυσίχθονα-έρυσις σημαίνει πληγή και χθών σημαίνει Γη, δηλαδή Ερυσίχθων μπορεί και να σημαίνει πληγή της γης- προβάλλοντας το αδυσώπητο “εγώ”- επισημάνθηκε με πολλές παραλλαγές από τους αρχαίους Έλληνες- στις μέρες μας έχει γίνει επίκαιρος.

---

[1] https://www.humanetech.com/brain-science: «How Social Media Hacks Our Brains»

 

 

[2] Μια ομάδα εργασίας της Εθνικής Ακαδημίας Επιστημών των ΗΠΑ, διαπίστωσε ότι η πολλαπλή παράλληλη ενασχόληση στα μέσα ενημέρωσης μεταξύ των νέων σχετίζεται με φτωχότερη μνήμη, αυξημένη παρορμητικότητα και αλλαγές στη λειτουργία του εγκεφάλου. Αυτά τα στοιχεία θα έπρεπε να μας κάνουν να είμαστε προσεκτικοί με τους εγκεφάλους μας και να αποφεύγουμε να κατακλύζουμε ακατάπαυστα όλους τους διαύλους τους.

Για ένα πραγματικά βιώσιμο πολιτισμό με αντίστοιχο κοινωνικό σχηματισμό!

 Η εντύπωση που έχουμε αποκομίσει εμείς οι πολίτες παντού –και ιδίως στην Ευρώπη και Ελλάδα- είναι ότι το παρόν μας καθορίζεται ιδιαίτερα από πολλαπλές κρίσεις. Ο πόλεμος στην Ουκρανία έχει κλονίσει τους ενεργειακούς πυλώνες και τους πυλώνες ασφαλείας της Ευρώπης. Η επακόλουθη ενεργειακή –επισιτιστική κρίση και η αύξηση του πληθωρισμού αναστατώνουν πλέον την οικονομία και τους καταναλωτές με τέτοιο τρόπο ώστε οι κλιματικοί στόχοι, καθώς και τα πρότυπα προστασίας του περιβάλλοντος και της φύσης να δέχονται μεγάλες πιέσεις.

Έτσι η προϋπάρχουσα διπλή κρίση της απώλειας της βιοποικιλότητας και της υπερθέρμανσης του πλανήτη έχει ήδη οδηγήσει σε ανεπανόρθωτη απώλεια των φυσικών κύκλων, των οικοσυστημάτων  και των ειδών ζωής. Η έκθεση WWF Living Planet Report 2022 διαπιστώνει μάλιστα μια «μοιραία αλληλεπίδραση» μεταξύ της εξαφάνισης των ειδών και της κλιματικής κρίσης. Η ανθρωπότητα έχει ήδη αλλάξει ανεπανόρθωτα τον πλανήτη.

Υπάρχει όμως και ένα «καλό νέο»: Η Παγκόσμια Συμφωνία Διατήρησης της Φύσης! Στις 19 Δεκεμβρίου 2022, στο Μόντρεαλ, σημειώθηκε μια σημαντική πρόοδος στις διαπραγματεύσεις για μια νέα παγκόσμια συμφωνία για τη διατήρηση και τη βιώσιμη χρήση της παγκόσμιας φύσης.

Η κοινωνία πρέπει τώρα να χρησιμοποιήσει την επόμενη δεκαετία για να αλλάξει πορεία και να χαράξει αποφασιστικά ένα νέο δρόμο με βαθιές ουσιαστικές αλλαγές και ριζικούς μετασχηματισμούς. Γνωρίζουμε ότι το παράθυρο ευκαιρίας είναι μικρό, γι' αυτό και αυτή η μεγάλη κοινωνική πρόκληση θα πρέπει να αντικατοπτριστεί και στη νέα στρατηγική των κοινωνικών και οικολογικών κινημάτων: εκτός από τον ακρογωνιαίο στόχο της προστασίας και διατήρησης της φύσης, που προστατεύει τα τοπία και τα οικοσυστήματα από την επικείμενη καταστροφή και απώλεια, θα χρειασθεί να συμβάλουν στη συστημική αλλαγή της οικονομίας, του χρηματοπιστωτικού συστήματος, της κοινωνίας και της πολιτικής προς την κατεύθυνση ενός πραγματικά βιώσιμου πολιτισμού και του αντίστοιχου κοινωνικού μετασχηματισμού .

Η κοινωνική ανισότητα στο οικολογικό και κλιματικό αποτύπωμα

Οι «από πάνω» και η κλιματική αλλαγή 

Σύμφωνα με την φιλανθρωπική οργάνωση Oxfam - σε έκθεση της πριν από την ετήσια συγκέντρωση της παγκόσμιας ελίτ στο Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ του Νταβός, τα 2/3 του νέου πλούτου που συγκεντρώθηκε τα τελευταία χρόνια που χαρακτηρίσθηκαν από την πανδημία έχει πάει στους πλουσιότερους 1% του παγκόσμιου πληθυσμού.

Αυτή η πλουσιότερη ελίτ των «από πάνω» έχει κερδίσει -μέχρι το τέλος του 2021- 26 τρισεκατομμύρια δολάρια σε νέο πλούτο. Αυτό αντιπροσωπεύει το 63% του συνολικού νέου πλούτου, με το υπόλοιπο να πηγαίνει στο υπόλοιπο 99% του παγκόσμιου πληθυσμού[1]. Διαβάζουμε επίσης ότι οι 355 δισεκατομμυριούχοι της ΕΕ κατέχουν πλούτο ίσο με αυτόν του 40% του πληθυσμού της, δηλαδή τα 178.000.000 των Ευρωπαίων.

Εντωμεταξύ : Τη δίωξη των πετρελαϊκών κολοσσών γιατί γνώριζαν ότι το πετρέλαιο θα «κατέκαιγε» τον πλανήτη ζήτησε ο γ.γ. του ΟΗΕ από το Νταβός[2]. Από τη δεκαετία του 1980 ήδη γνώριζε, για παράδειγμα, η ExxonMobil για την αύξηση της θερμοκρασίας του πλανήτη, βάσει μελετών των δικών της επιστημόνων, όπως επιβεβαιώνει μελέτη που δημοσιεύθηκε πρόσφατα στην επιθεώρηση Science.

Αλλά η BP, Chevron, Exxon Mobil, Shell και Total Energies είχαν συνολικά ετήσια κέρδη 199 δισ. δολαρίων για το 2022 και θα μοιράσουν  σχεδόν 29 δισ. δολάρια στους μετόχους τους. Το ίδιο και η Gazprom τα κέρδη της ανήλθαν 41,75 δισ. δολ. μόνο το πρώτο εξάμηνο του 2022, με τον πόλεμο πιθανά να της τα μειώσει στη συνέχεια, αλλά να αυξήσει ακόμα περισσότερο τα κέρδη των δυτικών εταιρειών [3], με τον πόλεμοΜοναδική τους ανησυχία είναι μη φορολογηθούν περισσότερο τα «ουρανοκατέβατα κέρδη» τους από τις κυβερνήσεις. Οι τελευταίες όμως, στην πλειονότητά τους,  τα ποσά με τα οποία φορολογούν τα «ουρανοκατέβατα» αυτά κέρδη είναι ψίχουλα μπροστά σε αυτά που πληρώνει το σύνολο της κοινωνίας μέσω των υψηλών τιμών, αντικατοπτρίζοντας τη φορολογική ασυλία των τελευταίων 40 χρόνων που απολάμβαναν από τις κυβερνήσεις  οι μεγάλες επιχειρήσεις και οι πλούσιοι μέτοχοί τους[4].

Παράλληλα, διαβάζουμε ότι σήμερα το πιο πλούσιο στον κόσμο 1% έχει τεράστιο οικολογικό αποτύπωμα με εκπομπές 8,5 δις τόνων διοξειδίου του άνθρακα το χρόνο, ενώ το 50% των φτωχότερων «από κάτω» μόνο 6,1 δις. τόνων το χρόνο. Το 10% των πιο πλούσιων[5] ευθύνονται  για τη μισή συνολικά ποσότητα διοξειδίου του άνθρακα (CO2) που εκλύθηκε ποτέ στην ατμόσφαιρα. Η συμμετοχή επομένως των «από πάνω» στην κλιματική κρίση είναι δυσανάλογα τεράστια με αυτή των «αποκάτω». Έχουμε δηλαδή στην ουσία να κάνουμε και δω με αύξηση της κοινωνικής ανισότητας στο οικολογικό και κλιματικό αποτύπωμα, πράγμα που εκφράζει το ταξικό πρόβλημα στα πλαίσια κυρίως των «αναπτυγμένων» καπιταλιστικών χωρών, αλλά και της αντίστοιχης  παγκόσμιας ανισότητας μεταξύ αυτών και των λεγόμενων «φτωχών» χωρών.

Πραγματικά:

Ακόμα και οι οπτιμιστές της «ανάπτυξης», ιδιαίτερα της «πράσινης ανάπτυξης», παραδέχονται ότι η προστασία του κλίματος δεν μπορεί να επιτευχθεί αν δεν υπάρχει μια δίκαιη κατανομή των εκπομπών του CO2 και των μέτρων- βαρών για την απαιτούμενη μείωσή τους: Για να μείνει η αύξηση της παγκόσμιας θερμοκρασίας κάτω του 1,5 ο C, έχει προταθεί από τους επιστήμονες μια διαφοροποιημένη σταδιακή μείωση για τα διάφορα κράτη: π.χ. η Γερμανία θα πρέπει να γίνει «ουδέτερη» ως προς τις εκπομπές το αργότερο το 2035, η Ινδία αντίθετα το 2090, γιατί ο μέσος Ινδός εκπέμπει μόνο 1,8 τόνους διοξειδίου το χρόνο. Πρωταθλητές στις εκπομπές είναι το Κατάρ με 32,4 τ/έτος/κάτοικο και τα κράτη του περσικού κόλπου μαζί με την Σαουδική Αραβία. Ακολουθούν οι ΗΠΑ, ο Καναδάς και η Αυστραλία με περίπου 15 τ/έτος/κάτοικο, Η Ρωσία με 10,5τ,  η Ιαπωνία με 8,7 τ, η Κίνα με 7,4 και η Ευρωζώνη με 6,5 τόνους/έτος/κάτοικο. Χώρες όμως όπως το Αφχανιστάν, η Αγκόλα, το Μπαγκλαντές, το Μπενίν, Μπουργκίνα Φάσο, Καμπότζη, οι περισσότερες αφρικανικές χώρες και της Κεντρικής-Νότιας Αμερικής, κλπ.(https://data.worldbank.org/indicator/EN.ATM.CO2E.PC) με κάτω του 1 τόνου εκπομπών ανά κάτοικο το χρόνο-που είναι το όριο για τη βιωσιμότητα-είναι ήδη σήμερα ουδέτερες( ουδετερότητα: εκπομπές-απορρόφηση CO2=0). Τα ανάλογα μέτρα για την επίτευξη της μείωσης και της ουδετερότητας των οικονομιών των χωρών δεν μπορούν παρά να δρομολογηθούν από τα κράτη και όχι από τις ελεύθερες αγορές ή από μια παγκόσμια διακυβέρνηση που δεν υπάρχει.

Οι πλούσιες χώρες είναι βασικά οι πρωταίτιοι της κλιματικής κρίσης και όχι οι φτωχές, παρόλο που ο παγκόσμιος Νότος –λόγω του «υπερπληθυσμού» τους^[6]-θεωρείται από πολλούς ιθύνοντες του καπιταλισμού υπεύθυνος για την οικολογική  κρίση στον πλανήτη. Οι πόλεμοι όπου γης αύξαιναν πάντα τις εκπομπές, αλλά κανείς δεν μίλησε για αυτό. Πόσο μάλλον ο πόλεμος στην Ευρώπη και την Ουκρανία που συνεχίζει να εξελίσσεται και μπορεί να εκτροχιάσει ακόμη περισσότερο το κλίμα με αύξηση των εκπομπών διοξειδίου, καθώς πολλές χώρες οδηγούνται -αντί στη μείωσή τους-σε μια ξέφρενη αναζήτηση νέου εφοδιασμού σε αέριο και πετρέλαιο προκειμένου να αντικαταστήσουν τις ρωσικές εισαγωγές, ενισχύοντας με αυτό τον τρόπο την εξάρτησή τους από τα ορυκτά καύσιμα.

Στη χώρα μας: Με το  νέο Εθνικό Σχέδιο για την Ενέργεια και το Κλίμα (ΕΣΕΚ)., οι «φιλόδοξοι στόχοι» που μπαίνουν έως τα έτη 2030 και 2050 δεν οδηγούν στον μηδενισμό των ρύπων, οι προβλεπόμενες επενδύσεις ύψους 137 δισεκατομμυρίων αφορούν μόνο τις μεγάλες επιχειρήσεις ενώ ταυτόχρονα διατηρείται για χρόνια η εξάρτηση από το εισαγόμενο φυσικό αέριο. Προκαλεί βεβαίως πολλά ερωτήματα και το γεγονός ότι παρά την εκτόξευση των έργων ΑΠΕ, το φυσικό αέριο διατηρεί κυρίαρχο ρόλο στο ενεργειακό μίγμα, αφού διατηρείται κοντά στο 30% του συνόλου μέχρι το έτος 2028 και το 2030 υποχωρεί μόνο στο 17%. Αυτή η «υπερδέσμευση» στο φυσικό αέριο και η αναίρεση του στόχου της κλιματικής ουδετερότητας για το 2050, μάλλον επικυρώνει τη βούληση της κυβέρνησης Μητσοτάκη να εξαρτά τη χώρα από ένα εισαγόμενο ορυκτό καύσιμο που θέτει σε κίνδυνο την ενεργειακή ασφάλεια της χώρας. Μοναδικός στόχος αυτής της επιλογής είναι να εξυπηρετήσει τα συμφέροντα του καρτέλ ενέργειας, το οποίο σωρεύει υπερκέρδη εις βάρος της ελληνικής κοινωνίας και οικονομίας.

Να  τονίσουμε επίσης ότι η Ελλάδα έχει μείνει πίσω στα προγράμματα «Εξοικονομώ» για αναβάθμιση κατοικιών – το πρόγραμμα του 2020 έχει σοβαρότατα προβλήματα πληρωμών και του 2021 είναι «πρακτικά κολλημένο». Το «Εξοικονομώ» για τις επιχειρήσεις αγνοείται πρακτικά από την κυβέρνηση, ενώ «το πρόγραμμα ΗΛΕΚΤΡΑ για την ενεργειακή αναβάθμιση των δημοσίων κτιρίων βρίσκεται στο ψυγείο, χωρίς ακόμη κάποια ένταξη έργων.

Επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής: Οι ασφαλιστικές εταιρείες προειδοποιούν για μεγάλες ζημιές
Οι επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης το 2022 δεν ήταν μόνο επικίνδυνες, αλλά και δαπανηρές. Τα ακραία καιρικά φαινόμενα οδήγησαν σε τεράστιες ζημιές σε όλες τις ηπείρους, όπως σημειώνει η Munich Re στον ισολογισμό της για το τρέχον έτος. Η  μεγαλύτερη ασφαλιστική πολυεθνική εταιρεία στον κόσμο παρουσιάζει κάθε χρόνο παγκόσμια στοιχεία για τις ζημίες από φυσικές καταστροφές. Σύμφωνα με αυτήν, το συνολικό κόστος ήταν 270 δισεκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ. Αυτό αντιστοιχεί στο μέσο όρο των τελευταίων πέντε ετών. Σε σύγκριση με τις τιμές των προηγούμενων δεκαετιών, το άθροισμα είναι πολύ υψηλό.

Ο πιο δαπανηρός  ήταν ο τυφώνας "Ίαν", ο οποίος προκάλεσε καταστροφές κυρίως στην αμερικανική πολιτεία της Φλόριντα. Το κόστος ανέρχεται σε περίπου 100 δισεκατομμύρια ευρώ. Η αύξηση της θερμοκρασίας της γης κάνει τους τροπικούς κυκλώνες να είναι θεμελιωδώς πιο συχνοί, ιδιαίτερα εκείνους με έντονες βροχοπτώσεις.
Η δεύτερη πιο δαπανηρή καταστροφή ήταν οι πλημμύρες στο Πακιστάν. Αυτά ήταν συνέπεια των ισχυρών μουσώνων, τους οποίους οι ερευνητές του κλίματος συνδέουν με την κλιματική αλλαγή. Οι πλημμύρες, οι οποίες κατά καιρούς βύθισαν το ένα τρίτο της χώρας, κόστισαν 15 δισεκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ, σύμφωνα με την Munich Re. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι ΗΠΑ πλήττονται περισσότερο από την κλιματική κρίση απ' ό,τι το Πακιστάν. Οι βιομηχανικές χώρες αναφέρουν τακτικά υψηλότερα σύνολα ζημιών από ό,τι οι χώρες του Παγκόσμιου Νότου, επειδή τα κατεστραμμένα περιουσιακά στοιχεία είναι μεγαλύτερης αξίας. Το μέσο σπίτι ή αυτοκίνητο στη Φλόριντα είναι πολύ ακριβότερο από εκείνο στο Πακιστάν[7].
Και δεν μπορούν να ασφαλιστούν όλες οι ζημιές!
Ούτε το μισό των ζημιών που προκλήθηκαν δεν ήταν ασφαλισμένες. Και εδώ υπάρχουν διεθνείς διαφορές: ενώ το 60% περίπου των ζημιών που προκάλεσε ο τυφώνας "Ίαν" ήταν ασφαλισμένο, στο Πακιστάν δεν υπήρχε σχεδόν καθόλου ασφάλιση.
Αλλά δεν μπορούν να ασφαλιστούν όλες οι ζημίες που σχετίζονται με την κλιματική αλλαγή. Για όσες είναι πολύ βέβαιο ότι θα συμβούν, για παράδειγμα, καμία ασφαλιστική εταιρεία δεν συνάπτει σύμβαση. Για αυτό, κατά την Παγκόσμια Διάσκεψη για το Κλίμα στην Αίγυπτο, ο κόσμος συμφώνησε για ένα ταμείο από το οποίο οι φτωχές χώρες θα μπορούν να αντλούν σε περίπτωση ζημιών. Δεν είναι ακόμη σαφές όμως ποιες χώρες θα υποχρεωθούν να πληρώσουν.

Αυτό που μέχρι τώρα οι οικονομολόγοι και ο «μέσος» άνθρωπος-καταναλωτής υλικών και ιδεών θεωρούσαν «πλούτο», πρόκειται να μπει στο στόχαστρο της φύσης και των καταστροφικών κλιματικών-καιρικών φαινομένων και δεν μπορεί να «σωθεί» με χρηματικές αποζημιώσεις από το ασφαλιστικό κεφάλαιο.

Ως εκ τούτου απαιτούνται ριζικά νέες μορφές πλούτου που θα αντικαταστήσουν τις τρέχουσες μορφές στα πλαίσια του καπιταλισμού. Χρειάζονται νέοι δείκτες έκφρασης αυτού του νέου πλούτου των ανθρώπων και νέες μορφές κοινωνικής οργάνωσης , που θα διαμορφώσουν και τον τρόπο της παραγωγής και διανομής αυτού. Οι νέοι δείκτες και τα νέα κριτήρια-πέρα από τα χρηματικά κριτήρια των ατομικών και εθνικών ΑΕΠ- θα βασίζονται σε ριζικά διαφορετικές λογικές οικονομικές αλλά και πολιτικές:

1) σε μια συμβιωτική  λογική στις διανθρώπινες και τις κοινωνικές σχέσεις με βάση τις βιοτικές ανάγκες και τις δυνατότητες των οικοσυστημάτων και με  άξονα το κοινωνικό και οικολογικό όφελος και τα κοινά, και

2) σε μια αποκεντρωμένη, τοπικοποιημένη και ταυτόχρονα αντιιεραρχική οργάνωση της πολιτικής και κοινωνικής ζωής, με αμεσοδημοκρατικές διαδικασίες στη βάση της χωρικής-θεματικής Κοινότητας, του Δήμου και της Περιφέρειας (καλύτερα Βιοπεριφέρειας)

---

[1] Όπως δήλωσε η οργάνωση: για πρώτη φορά εδώ και 25 χρόνια η αύξηση του ακραίου πλούτου συνοδεύεται από αύξηση της ακραίας φτώχειας και ζήτησε να επιβληθούν νέοι φόροι στους υπερπλούσιους.

[2] Σήμερα, οι παραγωγοί ορυκτών καυσίμων και όσοι τους υποστηρίζουν συνεχίζουν να αγωνίζονται για την αύξηση της παραγωγής, γνωρίζοντας πολύ καλά ότι το οικονομικό τους μοντέλο είναι ασύμβατο με την επιβίωση της ανθρωπότητας. Ορισμένοι πετρελαϊκοί γίγαντες διακίνησαν το μεγάλο ψέμα, φλερτάρουν με την κλιματική καταστροφή την ώρα που γνωρίζουμε ότι η κατάρρευση των οικοσυστημάτων είναι ένα απόλυτο επιστημονικό γεγονός, είπε ο Αντόνιο Γκουτέρες.

[3] Τα κέρδη των 5 εταιρειών είναι τα υψηλότερα στην ιστορία τους και  εκτιμάται ότι η κερδοφορία τους θα συνεχίσει ισχυρή και το 2023 με συνολικά ετήσια κέρδη 158 δισ. δολάρια, επίπεδο το οποίο θα είναι το δεύτερο υψηλότερο μετά το περσινό ρεκόρ. Δεν έχουμε στοιχεία για τα κέρδη όλου του προηγούμενου χρόνου από τη  Gazprom, αλλά ρωσικός κολοσσός –σύμφωνα με το Reuters-ανακοίνωσε ότι τα καθαρά του κέρδη του ανήλθαν σε 2,5 τρισ. ρούβλια (41,75 δισ. δολ.) το πρώτο μόνο εξάμηνο του 2022.

[4] Σήμερα, πάνω από το 80% των συνολικών φορολογικών εσόδων, συγκεντρώνεται παγκοσμίως από φόρους που επιβάλλονται στους πολίτες, μέσω του ατομικού εισοδήματος, της μισθοδοσίας ή της κατανάλωσης. Οι φόροι των εταιρειών συνεισφέρουν το 14%, ενώ οι φόροι περιουσίας μόλις το 4%.

[5] Στην καθημερινή φρασεολογία «πλούσιο» λέμε αυτόν που έχει άφθονα αγαθά, πολλαπλάσια από τις ανάγκες του, και μπορεί να σπαταλά. Θα φτιάξει τεράστιες βίλες, θα αγοράσει πανάκριβα αυτοκίνητα και πολυτελή σκάφη, τα οποία χρειάζονται αντίστοιχες υποδομές σε μαρίνες και λιμάνια, θα κάνει ταξίδια και διακοπές στη Μύκονο και στα εξωτικά νησιά σπαταλώντας αντίστοιχα. Θα φτιάξει δε τις βίλες και τα εξοχικά που αλλού; Στο νησί και στο βουνό, στο δάσος με παράνομες τις περισσότερες φορές διαδικασίες λόγω του γεγονότος ότι… «φυσάει» το χρήμα και… παρασέρνει και τους υπεύθυνους κρατικούς υπαλλήλους. Κι αυτά όλα πάντα για μια ματαιοδοξία… «καλοπέρασης», ο οποία πάει στα ύψη το οικολογικό του αποτύπωμα σε βάρος του κλίματος, παράλληλα με τη σπατάλη του σε ενέργεια που όλοι λένε πως πρέπει να παραχθεί από ΑΠΕ για να σωθεί ο πλανήτης, θεωρώντας δεδομένη την καταναλωτική σπατάλη των πλουσίων…

[6] Δεν είναι οι πολλοί άνθρωποι το πρόβλημα, αποδεικνύεται ότι το πρόβλημα είναι οι άνθρωποι που καταναλώνουν πολύ! Ακόμα και αν η Αφρική δεν κατοικούνταν, για παράδειγμα, δεν θα υπήρχε κάποια βελτίωση για το κλίμα, αφού από κει δεν προέρχονται σχεδόν καθόλου εκπομπές CO2 που παίζουν κάποιο ρόλο στο ισοζύγιο: εκπομπές-απορρόφηση. Ένα επιπλέον στοιχείο: το πλουσιότερο 10% της ανθρωπότητας (με μέσο εισόδημα 87.200 ευρώ το χρόνο) εκπέμπει το 48% του συνολικού «ισοδύναμου» διοξειδίου, ενώ το φτωχότερο 50% (μέσο εισόδημα 15200) μόνο το 12%. Στη Γερμανία π.χ. το 1% των πλουσίων εκπέμπει 117,8 τ/άτομο/έτος, το 10% των πλουσιότερων 34,1 τόνους, ο «μέσος» γερμανός 12,2 και το 50% των «από κάτω» 5,9 τόνους/άτομο/έτος. Είναι αναγκαίο να γίνει κατανοητό και από τους «έχοντες και κατέχοντες» ότι δεν μπορούν να καταναλώνουν απερίσκεπτα –με κριτήριο τα απαραίτητα για την προστασία του κλίματος μέτρα-εις βάρος των κοινών πόρων και των «από κάτω», γιατί η κλιματική καταστροφή θα αφορά και τους ίδιους, αφού ταξιδεύουμε με το ίδιο καράβι στην τρικυμία αντιμετωπίζοντας τον κίνδυνο, ανεξάρτητα του ποιος είναι ο καπετάνιος και ποιοι οι μούτσοι του καραβιού.

[7] Σε σχέση με την εθνική οικονομία του Πακιστάν, 15 δισεκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ είναι πολλά. Πρόσφατα, η κυβέρνηση της χώρας της Νότιας Ασίας μαζί με τα Ηνωμένα Έθνη είχαν καλέσει σε διάσκεψη δωρητών για να ζητήσουν από άλλα κράτη υποστήριξη. Στο τέλος, συγκεντρώθηκαν περισσότερα από 9 δισεκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ σε διεθνή βοήθεια.

Γιατί είναι απαραίτητο να διακρίνουμε τα ΚΟΙΝΑ από τα δημόσια αγαθά

 

Σήμερα ο καθένας και η καθεμιά σχεδόν καταλαβαίνει τη διαφορά μεταξύ της οικονομίας στην υπηρεσία του ΚΟΙΝΟΥ ΚΑΛΟΥ και της ιδιωτικής οικονομίας. Αυτό που πολλοί δεν καταλαβαίνουν ακόμα είναι η διαφορά μεταξύ των κοινών συλλογικών αγαθών και των δημοσίων ή κρατικών τέτοιων.

Αυτή η διαφορά έχει να κάνει και με τις διαδικασίες λήψης αποφάσεων και με την πραγματικότητα του διαχωρισμού μας ως πολίτες στις κατηγορίες των παραγωγών και των καταναλωτών. Ενώ είμαστε μια ενιαία φυσική οντότητα, εντούτοις υπάρχει και μέσα μας αυτός ο διαχωρισμός. Διαφορετικά συμπεριφερόμαστε σαν παραγωγοί και έχουμε διαφορετική συμπεριφορά σαν καταναλωτές, συχνά πολύ αντιφατική με την πρώτη. Αυτό συμβαίνει π.χ. με τους εργαζόμενους στις ιδιωτικές ή κρατικές ή δημοτικές επιχειρήσεις Κοινής Ωφέλειας ΔΕΥΑ(ύδρευσης) ή παλιάς δημόσιας ΔΕΗ.
Στο σημερινό καπιταλιστικό σύστημα ο διαχωρισμός που παράγει ο καταμερισμός της εργασίας σε παραγωγούς και καταναλωτές ιδιωτικών και δημόσιων αγαθών-προϊόντων, βασίζεται σε μια δομική ιεραρχική δομή «από τα πάνω προς τα κάτω». Αυτή η ιεραρχική δομή δεν ισχύει στα πλαίσια των δομών των ΚΟΙΝΩΝ. Τα περισσότερα κοινοτικά εγχειρήματα βασίζονται σε δικούς τους κανόνες και ρυθμίσεις, με την βοήθεια των οποίων μπορούν να κάνουν οριζόντια χρήση των πόρων με βιώσιμο και δίκαιο τρόπο, έξω από τις επιταγές των όρων κέρδους-ζημίας.
Είτε πρόκειται για παραδοσιακές κοινότητες που διαχειρίζονται τα κοινά τους δάση, ποτάμια ή λίμνες, είτε πρόκειται για νέα δημιουργούμενα κοινοτικά εγχειρήματα όπως είναι οι ενεργειακές κοινότητες ή οι ψηφιακές κοινότητες ομότιμης καινοτόμας παραγωγής γνώσης και τεχνολογίας, ο διαχωρισμός σε παραγωγούς και καταναλωτές –χρήστες των πόρων και προϊόντων τους δεν ισχύει.
Δεν ισχύει επίσης η αντίληψη που επικρατεί στο σώμα των πολιτών της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας, ότι δηλαδή η αλλαγή των νόμων, των δομών και των κοινωνικών σχέσεων μπορεί να γίνεται μόνο από τα πάνω προς τα κάτω, από την κυβέρνηση και το κοινοβούλιο προς την τοπική αυτοδιοίκηση και τους θεσμούς του περιφερειακού κράτους.
Όταν οι παθητικοί πολίτες της ανάθεσης των αποφάσεων στους ειδικούς και τους πολιτικούς εκπροσώπους τους όμως, από χρήστες πόρων και προϊόντων της εταιρικής παραγωγής και από καταναλωτές πολιτικών προγραμμάτων των κομμάτων εξουσίας, μετατρέπονται στα πλαίσια αυτών των κοινοτήτων σε παραγωγούς αξιών χρήσης και σε πολιτικά υποκείμενα που αποφασίζουν τα ίδια για τις συνθήκες ύπαρξής τους, τότε αποκομίζουν την αντίληψη, τη γνώση και την εμπειρία του πως τα δικά τους όνειρα, οι δικές τους ιδέες και  δεξιότητες, τα ταλέντα τους και οι ιδιαίτερες προσωπικές στάσεις καθώς και οι αυτοβελτιωμένες υπεύθυνες συμπεριφορές, μπορούν να ταιριάξουν άμεσα με το αποκαλούμενο «κοινό καλό», που υποτίθεται είναι και το κοινωνικό συμβόλαιο στο οποίο στήθηκαν οι «αντιπροσωπευτικές δημοκρατίες».
Διαφορετικά από ό,τι συμβαίνει με τις εμπορικές αλυσίδες διανομής αγαθών ή τις γραφειοκρατικές διαδικασίες παραγωγής δημόσιων υπηρεσιών, παραμένει στη συλλογική, συνεργατική ή συνεταιριστική παραγωγή, διαχείριση και διανομή των αντίστοιχων αγαθών, η ελευθερία της απόφασης στα πρόσωπα μέλη-χρήστες. Τα τοπικά οργανωμένα στη βάση της άμεσης δημοκρατίας commons, όπως είναι το νερό, ο ενεργειακός εφοδιασμός, η στέγη, η διατροφή, η υγεία, η παιδεία κλπ. είναι επομένως παραγωγικά και διαχειριστικά συστήματα αυτοδιαχείρισης και αυτοκυβέρνησης, πέρα από τον μοντέρνο καπιταλιστικό καταμερισμό τους σε ιδιωτικά ή κρατικά-δημόσια.
Οι υπάρχουσες -με καπιταλιστικά κριτήρια- σήμερα "δημόσιες" επιχειρήσεις και οι απρόσωπες από την άλλη χρηματιστηριακές η άλλες αγορές,  δεν μπορούν να εξελιχθούν σε Κοινά. Αυτά μπορούν να δημιουργηθούν, να διαμορφωθούν και να υπάρξουν έξω από τη λογική των αγορών και οι κανόνες τους θεσμίζονται από όσους ανθρώπους συμμετέχουν σε αυτά.
Υπάρχουν σήμερα, σύλλογοι κοινής ωφέλειας, κοινωφελή ιδρύματα, κοινωνικά κινήματα, εργατικά συνδικάτα και δίκτυα πολιτών τοπικά και διεθνή, μη κυβερνητικές οργανώσεις κ.λπ., που έχουν ως πρακτική τη στήριξη και εκπροσώπηση των δικαιωμάτων και των συμφερόντων των μειονεκτικών ομάδων πολιτών , την προστασία του περιβάλλοντος και της βιοποικιλότητας κ.λπ, και που έχουν αναδειχθεί σε δυνατή αυθεντική φωνή η οποία λαμβάνεται σοβαρά υπόψη και από τους πολίτες κάθε χώρας και από αυτούς που έχουν την εξουσία σε αυτές.
​Τα θέματα που απασχολούν όλα αυτά τα προαναφερθέντα κινήματα πολιτών, όπως π.χ. διατροφή, νερό, καθαρός αέρας, προστασία οικοτόπων και περιβάλλοντος, εναλλακτικές πηγές ενέργειας, ελευθερία στην έκφραση και πληροφορία, κοινωνικά δίκτυα, ανθρώπινα δικαιώματα, δικαιώματα μειονοτήτων και ιθαγενικών κοινοτήτων, θα μπορούσαν να τα αναλύσουν και να τα αντιμετωπίσουν καλύτερα έχοντας την οπτική των ΚΟΙΝΩΝ και όχι των κρατικών ή δημόσιων αγαθών.

Ζούμε σε συνθήκες πολέμου;

Δεν είναι μόνο ο πόλεμος στην Ουκρανία και Ευρώπη που μας κάνει και μας τους Ευρωπαίους-και Έλληνες, εκτός της εμπόλεμης περιοχής- να έχουμε μπει σε συνθήκες ζωής που από πολλούς θεωρούνται πια πολεμικές. Δεν είναι μόνο οι κυρώσεις, οι πολεμικές συμφωνίες και η μεταφορά πόρων από την Ευρώπη προς την πολεμική βιομηχανία και τα εξοπλιστικά προγράμματα, ενώ αυτοί οι πόροι θα ήταν απαραίτητοι για την εφαρμογή πολιτικών αντιμετώπισης της φτώχειας ή για την καταπολέμηση των κοινωνικών ανισοτήτων και οικολογικών απειλών, καθώς και για την ενεργειακή μετάβαση πέρα από τους υδρογονάνθρακες για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής και των επακόλουθων –σχεδόν πολεμικών-φυσικών καταστροφών[1].    

Ταυτόχρονα, έχουμε τη μεγάλη οικονομική και κοινωνική κρίση και στις αναπτυγμένες χώρες της Ευρώπης εκτός από τις χώρες του Νότου. Οξύνθηκε επίσης σε μεγάλο βαθμό η παγκόσμια επισιτιστική κρίση. Παντού –και στη χώρα μας ιδιαίτερα-έχουμε αύξηση των τιμών των τροφίμων και πριν τον πόλεμο, αλλά με τις κυρώσεις της Δύσης στη Ρωσία να αυξάνονται και να την οδηγούν σε έξαρση. Επίσης έχουμε και την ενεργειακή κρίση ιδιαίτερα οξυμένη στην Ευρώπη και τη χώρα. Εξ αιτίας του συνδυασμού αυτών των κρίσεων, εκατοντάδες εκατομμύρια άνθρωποι θα υποστούν το επόμενο χρονικό διάστημα ακραία φτώχεια και πείνα. Και αυτό δεν θα γίνει μόνο στον Νότο, αλλά εκδηλώνεται ήδη και στην Ευρώπη και τη χώρα μας.
Τι είναι αυτές οι συνθήκες ζωής -για την πλειοψηφία των «από κάτω» φυσικά, γιατί οι «από πάνω» δεν το νοιώθουν, αφού αυτοί το προκαλούν-αν δεν είναι συνθήκες που έχουν βιωθεί από τους ανθρώπους σε καταστάσεις προηγούμενων παγκόσμιων και τοπικών πολέμων;
Και αυτές οι συνθήκες δεν διαμορφώνονται στις κοινωνίες μόνο από τις παραπάνω κρίσεις. Και οι συνθήκες ζωής π.χ. κατά τη διάρκεια της υγειονομικής κρίσης της πανδημίας του Κορώνα, χαρακτηρίσθηκαν από πολλούς πολεμικές με αντίστοιχη ορολογία. «Βρισκόμαστε σε πόλεμο με τον ιό», αποφάνθηκαν και διάφοροι επιστήμονες και διάφοροι καθεστωτικοί- και μη καθεστωτικοί- πολιτικοί. Για παράδειγμα ο Τραμπ: «Είμαστε σε πόλεμο και πολεμάμε έναν αόρατο εχθρό», δήλωσε στην πρώτη του συνέντευξη στα ΜΜΕ. Ο Μακρόν επίσης είδε ότι «είμαστε σε πόλεμο, ο οποίος απαιτεί μια γενική επιστράτευση», ενώ η μακαρίτισσα πλέον βασίλισσα της Αγγλίας Ελισάβετ μίλησε για «νοσηλευτικό προσωπικό στο μέτωπο», κατ` αναλογία του 2ου παγκόσμιου πολέμου.
Και δεν ήταν μόνο η ορολογία που χρησιμοποιήθηκε πολεμική. Σε κάποιες περιπτώσεις πάρθηκαν και μέτρα, ανάλογα του πολέμου. Στις ΗΠΑ π.χ. η General Motors υποχρεώθηκε- με τον νόμο «Defence Production Act», που είχε τεθεί σε ισχύ το 1950 κατά τη διάρκεια του πολέμου στην Κορέα-να παράγει αναπνευστήρες μαζί με τα άλλα μηχανήματα και αυτοκίνητα. Όπως πριν στον πόλεμο η βιομηχανία παρήγαγε τανκς για τις μάχες, τώρα παράγει –και στην Ελλάδα-μάσκες και εμβόλια σαν «όπλα ενάντια στον ιό»!
Το ίδιο το κράτος πήρε αποφάσεις και έδρασε σαν σε συνθήκες πολέμου: έκλεισε εστιατόρια και σχολεία, έστειλε τους περισσότερους υπαλλήλους του στο σπίτι για “homework”, εφάρμοσε πολλά μεγάλα «προγράμματα σωτηρίας» για τις επιχειρήσεις και τα νοικοκυριά, έκλεισε σύνορα! Το αν υπήρχαν ή όχι τα αντίστοιχα χρήματα δεν έπαιζε και μεγάλο ρόλο, από κάπου εξασφαλίσθηκαν, γιατί έπρεπε να «κερδηθεί ο πόλεμος ενάντια στον αόρατο εχθρό»! Σε μεγάλο βαθμό εφάρμοσε πολιτικές «πολεμικής οικονομίας».
Ορολογία για μια ζωή σε συνθήκες πολέμου χρησιμοποιείται –ιδίως από τους ακτιβιστές του κινήματος-και στην περίπτωση της κλιματικής κρίσης: συγκρίνεται ο παγκόσμιος αγώνας ενάντια στην κλιματική αλλαγή με τον 2ο παγκόσμιο πόλεμο. Από το 2018 ήδη η Επιτροπή του ΟΗΕ για το κλίμα IPCC αξίωσε από τις κυβερνήσεις μια «παγκόσμια επιστράτευση»!   Και πολλοί διανοούμενοι και οικονομολόγοι-ακόμα και καθεστωτικοί, όπως ο νομπελίστας Josepf Stiglitz-προπαγανδίζουν αυτή την ιδέα.
 Όπως και στον 2ο παγκόσμιο πόλεμο η πολεμική βιομηχανία –τεχνολογία πέτυχε σε πολύ μικρό χρονικό διάστημα να παράγει όλα αυτά τα όπλα με τα οποία οι δημοκρατικές συμμαχικές χώρες κατόρθωσαν να αντιμετωπίσουν με επιτυχία τις χώρες του φασιστικού άξονα, έτσι γρήγορα πρέπει και η «πράσινη» οικονομία-τεχνολογία να παράξει τα «αντίστοιχα όπλα» («πράσινα φαντς», μεγάλες «πράσινες εταιρείες», φαραωνικά αιολικά-ηλιακά συστήματα, ηλεκτρικά αυτοκίνητα κ.λπ) ενάντια στην κλιματική αλλαγή.
 Να γίνουν μάλιστα όλα αυτά αποδεκτά από τις τοπικές κοινωνίες-όπου κατασκευάζονται χωρίς περιβαλλοντικές μελέτες και μελέτες κόστους οφέλους για αυτές-γιατί πρόκειται για όπλα που εξασφαλίζουν το γενικότερο καλό[2]. Απλά σήμερα θα πρέπει να επιδιωχθούν-και αυτό το ισχυρίζονται οι καθεστωτικοί ειδήμονες και όχι οι ακτιβιστές-μέσω της «κινητοποίησης –στράτευσης της αγοράς» και όχι βέβαια της κρατικής οικονομίας και των κρατικών μηχανισμών (νεοφιλελεύθερη γαρ είναι η κυρίαρχη άποψη) ή των ίδιων των πολιτών, που όταν κινητοποιούνται χαρακτηρίζονται από τους εξουσιαστές και τα καθεστωτικά ΜΜΕ σαν «κλιματικοί τρομοκράτες».
Και το πιο προωθημένο κίνημα της «αλλαγής του συστήματος και όχι του κλίματος» είναι της άποψης ότι οι συνθήκες του κλιματικού πολέμου, στις οποίες μας οδηγεί σήμερα ο καπιταλισμός και οι οικονομικοπολιτικές ελίτ[3], δεν μπορούν να αλλάξουν αν δεν αντιμετωπίσουμε ταυτόχρονα σαν ενιαίο το οικολογικό και το κοινωνικό πρόβλημα της ανθρωπότητας. Ζούμε σε συνθήκες ταυτόχρονου οικολογικού και ταξικού πολέμου!
Για την ευζωία πέρα από την επιβίωση στον καταστροφικό καπιταλισμό!
Καθώς τον Μάρτιο του 2020 στην Ευρώπη έφθασε και διαδόθηκε γρήγορα η πανδημια Covid19, οι αγορές κεφαλαίου και τα χρηματιστήρια πέσανε σε πανικό. Ο γερμανικός DAX, για παράδειγμα έκανε βουτιά 40% σε λίγες μέρες και αν δεν επενέβαινε η ομοσπονδιακή κυβέρνηση της Γερμανίας για να «μπουκώσει» με δισεκατομμύρια ευρώ την οικονομία της, δεν θα έστεκε στα πόδια της καμία «αγορά»! Οι νεοφιλελεύθεροι οικονομολόγοι και πολιτικοί ξεχάσανε αυτά που έλεγαν πριν για το «αόρατο χέρι της αγοράς» που την αυτορυθμίζει μακριά από το κράτος και απαιτούσαν πια την παρέμβαση των κυβερνήσεων για να ξεπερασθεί η κρίση.
Το κράτος όμως και οι κυβερνήσεις, χρησιμοποιώντας τους δημόσιους-«Κοινούς» κατά τη γνώμη μας[4]-πόρους, δεν είναι μόνο εκεί για να «σώζουν» τις αγορές. Καμία «καινοτομία» και εφεύρεση π.χ. δεν θα ήταν δυνατή να επικρατήσει μόνο μέσω των «ελεύθερων αγορών», αν πριν, είτε τα δημόσια ερευνητικά κέντρα μέσα από τα πανεπιστημιακά ερευνητικά προγράμματα, είτε τα επιδοτούμενα από το κράτος ιδιωτικά εργαστήρια δεν έκαναν τη βασική δουλειά. Αυτό ισχύει είτε για τις «πράσινες» καινοτομίες, είτε για εμβόλια κατά του κορώνα, που δεν θα υπήρχαν αν εδώ και χρόνια δεν είχαν επενδύσει τα κράτη και η ΕΕ[5] στην βιοτεχνολογία mRNA και δεν την είχαν επιδοτήσει.
Είτε πρόκειται για σχολεία, είτε για δρόμους, για γραμμές σταθερής τροχιάς, για νοσοκομεία, για δίκτυα υδροδότησης και ενεργειακού εφοδιασμού, η εξασφάλιση του κοινού καλού και των κοινών κοινωνικών αγαθών επιτυγχάνεται καλύτερα και φθηνότερα όταν αναλαμβάνει το Δημόσιο και το Κοινωνικό Κράτος και όχι η ελεύθερη αγορά.
Και η διαχείριση της κλιματικής κρίσης μπορεί να έχει κάποια επιτυχία, μόνο αν πάρουν μέτρα οι κυβερνήσεις και τα κράτη  και δεν αφεθεί η αντιμετώπισή της στη θέληση και την απροθυμία των ελεύθερων αγορών, όπως το έκαναν οι συμφωνίες- στα πλαίσια του ΟΗΕ-του Παρισιού, της Γλασκώβης και της Αιγύπτου τελευταία[6]. Δεν υπάρχει και μια παγκόσμια διακυβέρνηση που θα τα έπαιρνε και θα τα επέβαλε, αφού ο ΟΗΕ είναι συμβουλευτικός στην ουσία οργανισμός για την «παγκόσμια Κοινότητα». Οι πλούσιες χώρες είναι βασικά οι πρωταίτιοι της κλιματικής κρίσης και όχι οι φτωχές, παρόλο που ο παγκόσμιος Νότος –λόγω του «υπερπληθυσμού» τους[7]-θεωρείται από πολλούς ιθύνοντες του καπιταλισμού υπεύθυνος για την οικολογική  κρίση στον πλανήτη.
Μένει όλη αυτή η στροφή προς την βιωσιμότητα για την εξασφάλιση μιας καλής ζωής-ευζωίας, να επιλεγεί από τον ίδιο το σημερινό άνθρωπο-πολίτη και τις κοινότητές του- κυρίως των «αναπτυγμένων» χωρών. Η κατεύθυνση της αποανάπτυξης υποστηρίζει ότι η αφθονία μπορεί να βρεθεί στα δημόσια-κοινωνικά-συλλογικά αγαθά και στη στην επάρκειά τους. Η αφθονία και η επάρκεια είναι ένα θέμα σχεσιακών αγαθών, αυτονομίας, φιλικότητας και ευζωίας.
Μόνο μια κοινοτικά οργανωμένη κοινωνία που αποφασίζει ότι «έχει αρκετά» και περιορίζει τον εαυτό της, μπορεί να λύσει το πρόβλημα της σπανιότητας, ικανοποιώντας τον εαυτό της με ό,τι είναι κοινωνικά και συλλογικά διαθέσιμο από τοπικούς, κοινοτικούς και δημόσιους πόρους. Μόνο μια κοινωνία που είναι ισότιμη και μοιράζεται ό, τι είναι διαθέσιμο μπορεί να ξεφύγει από τις ανισότητες που οδηγούν σε συνθήκες αστάθειας και πολέμου. Αλλά οι υπάρχουσες ήδη συνθήκες πολέμου και αστάθειας που ζούμε σήμερα, ευνοούν ακριβώς στο να αλλάξουμε τρόπο σκέψης και στάση ζωής, ώστε να αποφύγουμε την τελική κατάρρευση και δυστοπία, να άρουμε τους καταναγκασμούς και τις δυσοίωνες συνθήκες στις οποίες μας οδηγεί ο καταστροφικός σήμερα καπιταλισμός, προς την κατεύθυνση μιας απελευθερωμένης –μετακαπιταλιστικής κοινωνίας.


[1] Το 2022, τα ακραία καιρικά φαινόμενα προκάλεσαν κόστος 270 δισεκατομμυρίων δολαρίων ΗΠΑ παγκοσμίως. Ιδιαίτερα ακριβοί ήταν: ο τυφώνας "Ίαν"(100 δισεκατομμύρια ευρώ) στη Φλόριντα και ο μουσώνας στο Πακιστάν, σύμφωνα με ανακοίνωση της μεγαλύτερης πολυεθνικής εταιρείας ασφαλειών Munich Re.

[2] Και όπως η πολεμική βιομηχανία και η ανάπτυξή της πριν κατά και μετά τον 2ο παγκόσμιο πόλεμο λειτούργησε σαν τον κινητήρα της καπιταλιστικής ανάπτυξης, έτσι και η «πράσινη» ανάπτυξη θα γίνει ο νέος κινητήρας για να μετατραπεί ο καπιταλισμός μέσω της αγοράς σε «πράσινο καπιταλισμό», ώστε να μην καταρρεύσει.
 

[3] Από την εκπομπή Panorama του γερμανικού ARD( https://www.ardmediathek.de/video/panorama/das-klima-und-die-reichen/das-erste/Y3JpZDovL25kci5kZS9iMjNlMTMzYS02YzZlLTRmMzEtYTI0ZS1hMmUyOTZkMjI2ZmM
 ): Μέχρι το 2050 ο καθένας μας με τις δραστηριότητές του, έχει δικαίωμα να εκπέμπει 3τ/έτος. Σήμερα το πιο πλούσιο στον κόσμο 1% έχει εκπομπές 8,5 δις τόνων διοξειδίου το χρόνο, ενώ το 50% των φτωχότερων «από κάτω» μόνο 6,1 δις. τόνων το χρόνο. Έχουμε στην ουσία να κάνουμε και με ένα ταξικό πρόβλημα!

[4] Τα «ΚΟΙΝΑ»: https://www.topikopoiisi.eu/theta941sigmaepsiloniotasigmaf/1121051
 

[5] Παράδειγμα τα εμβόλια της Pfizer – BioNTech: η πλήρης έγκριση του εμβολίου «Pfizer» από τον αμερικανικό Οργανισμό τροφίμων και φαρμάκων FDA δεν δόθηκε στην Pfizer, αλλά στην BioNTech Manufacturing GmbH που εδρεύει στην Γερμανία και είναι ο πραγματικός εφευρέτης του λεγόμενου εμβολίου «Pfizer». Απλά η Pfizer και η BioNTech συνεργάσθηκαν για την παρασκευή του εμβολίου. Η ίδια η BioNTech είναι δημιουργία του κρατικού παρεμβατισμού και επιδοτήσεων. Η γερμανική κυβέρνηση υποστήριξε ακόμα και την ίδρυση της BioNTech.
Το 2007, με το πρόγραμμα Go-Bio χορήγησε για πρώτη φορά μια επιχορήγηση 1,2 εκατομμυρίων ευρώ «Φάσης Ι» για την υποστήριξη της έρευνας του ιδρυτή της BioNTech Ugur Sahin στο Πανεπιστήμιο του Mainz σχετικά με την ανάπτυξη θεραπειών καρκίνου που βασίζονται σε mRNA, και στη συνέχεια ακολούθησε σχεδόν επιχορήγηση 3 εκατομμυρίων ευρώ «Go-Bio Phase II» στη νεοϊδρυθείσα BioNTech RNA Pharmaceuticals GmbH το 2010. Στα επόμενα χρόνια, η BioNTech θα συνεχίσει να απολαμβάνει δημόσια υποστήριξη: τόσο από την κρατική κυβέρνηση της Ρηνανίας-Παλατινάτου, της οποίας το Mainz είναι η πρωτεύουσα, όσο και ως ηγετικό μέλος ενός λεγόμενου «cluster» εταιρειών και ερευνητικών ιδρυμάτων. Μεταξύ 2012 έως το 2017 έλαβαν 40 εκατομμύρια ευρώ σε ενίσχυση από το Γερμανικό Ομοσπονδιακό Υπουργείο Παιδείας και Έρευνας. Οι ροές του δημόσιου χρήματος στη BioNTech αυξήθηκαν κατακόρυφα το 2020, με το ξέσπασμα της πανδημίας του Covid, που της έδωσαν την ευκαιρία να στραφεί από τις μέχρι τώρα ανεπιτυχείς προσπάθειές της για τη θεραπεία του καρκίνου με βάση mRNA στην ανάπτυξη εμβολίου με βάση το mRNA κατά του Covid- 19.
Στις 15 Σεπτεμβρίου 2020, η γερμανική κυβέρνηση ανακοίνωσε ότι παρείχε στην BioNTech 375 εκατομμύρια ευρώ σε επιδοτήσεις για την υποστήριξη του εμβολίου της για τον Covid-19 και η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων άλλα 100 εκατομμύρια.

[6] Ακόμα και οι οπτιμιστές της «ανάπτυξης», ιδιαίτερα της «πράσινης ανάπτυξης», παραδέχονται ότι η προστασία του κλίματος δεν μπορεί να επιτευχθεί αν δεν υπάρχει μια δίκαιη κατανομή των εκπομπών του CO2 και των μέτρων- βαρών για την απαιτούμενη μείωσή τους: Για να μείνει η αύξηση της παγκόσμιας θερμοκρασίας κάτω του 1,5 ο C, έχει προταθεί από τους επιστήμονες μια διαφοροποιημένη σταδιακή μείωση για τα διάφορα κράτη: π.χ. η Γερμανία θα πρέπει να γίνει «ουδέτερη» ως προς τις εκπομπές το αργότερο το 2035, η Ινδία αντίθετα το 2090, γιατί ο μέσος Ινδός εκπέμπει μόνο 1,8 τόνους διοξειδίου το χρόνο. Πρωταθλητές στις εκπομπές είναι το Κατάρ με 32,4 τ/έτος/κάτοικο και τα κράτη του περσικού κόλπου μαζί με την Σαουδική Αραβία. Ακολουθούν οι ΗΠΑ, ο Καναδάς και η Αυστραλία με περίπου 15 τ/έτος/κάτοικο, η Ιαπωνία με 8,7 τα, η Κίνα με 7,4 και η Ευρωζώνη με 6,5 τόνους/έτος/κάτοικο. Χώρες όμως όπως το Αφχανιστάν, η Αγκόλα, το Μπαγκλαντές, το Μπενίν, Μπουργκίνα Φάσο, Καμπότζη, οι περισσότερες αφρικανικές χώρες και της Κεντρικής-Νότιας Αμερικής, κλπ.(https://data.worldbank.org/indicator/EN.ATM.CO2E.PC) με κάτω του 1 τόνου εκπομπών ανά κάτοικο το χρόνο-που είναι το όριο για τη βιωσιμότητα-είναι ήδη σήμερα ουδέτερες( ουδετερότητα: εκπομπές-απορρόφηση CO2=0). Τα ανάλογα μέτρα για την επίτευξη της μείωσης και της ουδετερότητας των οικονομιών των χωρών δεν μπορούν παρά να δρομολογηθούν από τα κράτη και όχι από τις ελεύθερες αγορές ή από μια παγκόσμια διακυβέρνηση που δεν υπάρχει.
        

[7] Δεν είναι οι πολλοί άνθρωποι το πρόβλημα, αποδεικνύεται ότι το πρόβλημα είναι οι άνθρωποι που καταναλώνουν πολύ! Ακόμα και αν η Αφρική δεν κατοικούνταν, για παράδειγμα, δεν θα υπήρχε κάποια βελτίωση για το κλίμα, αφού από κει δεν προέρχονται σχεδόν καθόλου εκπομπές CO2 που παίζουν κάποιο ρόλο στο ισοζύγιο: εκπομπές-απορρόφηση. Ένα επιπλέον στοιχείο: το πλουσιότερο 10% της ανθρωπότητας (με μέσο εισόδημα 87.200 ευρώ το χρόνο) εκπέμπει το 48% του συνολικού «ισοδύναμου» διοξειδίου, ενώ το φτωχότερο 50% (μέσο εισόδημα 15200) μόνο το 12%. Στη Γερμανία π.χ. το 1% των πλουσίων εκπέμπει 117,8 τ/άτομο/έτος, το 10% των πλουσιότερων 34,1 τόνους, ο «μέσος» γερμανός 12,2 και το 50% των «από κάτω» 5,9 τόνους/άτομο/έτος. Είναι αναγκαίο να γίνει κατανοητό και από τους «έχοντες και κατέχοντες» ότι δεν μπορούν να καταναλώνουν απερίσκεπτα –με κριτήριο τα απαραίτητα για την προστασία του κλίματος μέτρα-εις βάρος των κοινών πόρων και των «από κάτω», γιατί η κλιματική καταστροφή θα αφορά και τους ίδιους, αφού ταξιδεύουμε με το ίδιο καράβι στην τρικυμία αντιμετωπίζοντας τον κίνδυνο, ανεξάρτητα του ποιος είναι ο καπετάνιος και ποιοι οι μούτσοι του καραβιού.